स्थान: maharashtra
छठ पूजा २०२६ : भारतीय संस्कृतीमध्ये निसर्ग, सूर्य आणि जलस्रोत यांना विशेष महत्त्व दिले गेले आहे. सूर्यदेवाला जीवनाचा आधार मानले जाते, तर त्यांच्या उपासनेतून आरोग्य, समृद्धी आणि कुटुंबाच्या कल्याणाची प्रार्थना केली जाते. याच श्रद्धेचे प्रतीक असलेला छठ पूजा हा सण उत्तर भारतातील प्रमुख धार्मिक उत्सवांपैकी एक आहे. बिहार, झारखंड, उत्तर प्रदेश तसेच नेपाळमधील काही भागांत हा सण मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो. चार दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात कठोर व्रत, शिस्त, स्वच्छता आणि सूर्योपासनेला विशेष महत्त्व आहे.
छठ पूजा म्हणजे काय?
छठ पूजा हा सूर्यदेव आणि छठी मातेच्या उपासनेला समर्पित चार दिवसांचा धार्मिक उत्सव आहे. धार्मिक मान्यतेनुसार, या पूजेदरम्यान भाविक कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी, आरोग्यासाठी आणि संततीच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करतात.
या उत्सवाचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे मावळत्या आणि उगवत्या सूर्याला अर्घ्य अर्पण करणे. सूर्यास्ताच्या वेळी मावळत्या सूर्याला आणि दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयाच्या वेळी उगवत्या सूर्याला अर्घ्य दिले जाते. सूर्याच्या दोन्ही अवस्थांची पूजा करण्यामागे निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याची भावना असल्याचे मानले जाते.
चार दिवसांची धार्मिक परंपरा
छठ पूजा चार दिवस चालते. या काळात व्रत करणारे भाविक धार्मिक नियमांचे काटेकोर पालन करतात. स्वच्छता, सात्त्विक आहार, उपवास आणि मनाची शुद्धता यांना या उत्सवात विशेष स्थान आहे.
पहिल्या दिवशी नहाय-खाय ही परंपरा पाळली जाते. या दिवशी व्रत करणारे भाविक स्नान करून घराची आणि पूजेच्या परिसराची स्वच्छता करतात. त्यानंतर सात्त्विक भोजन ग्रहण करून व्रताला सुरुवात केली जाते.
दुसऱ्या दिवशी खरना हा विधी केला जातो. या दिवशी दिवसभर उपवास केल्यानंतर संध्याकाळी पूजा करून प्रसाद ग्रहण केला जातो. त्यानंतर कठोर निर्जला उपवासाला सुरुवात होते. या व्रतामध्ये भाविक धार्मिक नियमांचे पालन करत उपासना करतात.
तिसऱ्या दिवशी संध्याकाळी नदी, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांच्या ठिकाणी जाऊन मावळत्या सूर्याला अर्घ्य अर्पण केले जाते. या विधीला संध्या अर्घ्य असे म्हणतात. या वेळी कुटुंबीय आणि नातेवाईकही मोठ्या संख्येने सहभागी होतात.
चौथ्या दिवशी सूर्योदयाच्या वेळी उगवत्या सूर्याला अर्घ्य दिले जाते. या विधीला उषा अर्घ्य म्हणतात. पूजा पूर्ण झाल्यानंतर व्रताची सांगता केली जाते आणि भाविक उपवास सोडतात.
सूर्यदेव आणि छठी मातेच्या पूजेचे महत्त्व
छठ पूजेमध्ये सूर्यदेवाला आरोग्य, ऊर्जा आणि जीवनाचा स्रोत मानून त्यांची उपासना केली जाते. छठी मातेची पूजा संततीचे कल्याण आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी केली जाते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
या सणात केवळ धार्मिक विधींनाच महत्त्व नसून स्वच्छता, संयम, शिस्त आणि सामूहिक सहभाग यांनाही महत्त्व दिले जाते. पूजा करण्यासाठी नदी आणि तलावांच्या किनाऱ्यांची स्वच्छता केली जाते. त्यामुळे जलस्रोतांविषयी आदर आणि पर्यावरणाबद्दल जागरूकता निर्माण होण्यासही मदत होते.
लोकसंस्कृती आणि सामाजिक एकतेचा उत्सव
छठ पूजा हा केवळ धार्मिक विधी नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक एकतेचा उत्सवही आहे. कुटुंबातील सदस्य, नातेवाईक आणि समाजातील लोक एकत्र येऊन पूजेची तयारी करतात. प्रसाद तयार करणे, पूजेचे साहित्य गोळा करणे आणि घाटांची स्वच्छता करणे अशा कामांत सामूहिक सहभाग दिसून येतो.
बिहार, झारखंड आणि उत्तर प्रदेशातून देशातील विविध शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या नागरिकांमुळे छठ पूजेचा उत्सव आता अनेक राज्यांत साजरा केला जातो. महाराष्ट्रातील विविध शहरांमध्येही या सणानिमित्त भाविक एकत्र येऊन सूर्योपासना करतात.
छठ पूजेचा मुख्य संदेश निसर्गाप्रती कृतज्ञता, कुटुंबाच्या कल्याणाची भावना आणि शिस्तबद्ध जीवनशैली हा आहे. श्रद्धा, परंपरा आणि सामाजिक एकोपा यांचा सुंदर संगम असलेला हा उत्सव भारतीय संस्कृतीतील सूर्योपासनेचे महत्त्व अधोरेखित करतो.

