स्थान: धाराशिव
धाराशिव, दि. २७ ऑक्टोबर : दुष्काळाची झळ केवळ शेतातील पिकांपुरती मर्यादित राहत नाही, तर ती शेतकरी कुटुंबांचे उत्पन्न, शेतमजुरांचा रोजगार, महिलांची उपजीविका आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवरही परिणाम करते. अशा कठीण परिस्थितीत शेतकरी आणि कष्टकरी कुटुंबांना आर्थिक मदतीसोबतच मानसिक आधार, रोजगाराच्या संधी आणि उपलब्ध संसाधनांचे योग्य नियोजन मिळणे आवश्यक आहे. धाराशिव जिल्हा प्रशासन शेतकरी, शेतमजूर आणि कष्टकरी कुटुंबांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे असून, रोजगार, जनावरांसाठी चारा आणि पाणी व्यवस्थापनासाठी प्रयत्नशील आहे, असा विश्वास जिल्हाधिकारी कीर्ती किरण पुजार यांनी व्यक्त केला.
भूम तालुक्यातील चिंचपूर ढगे येथे टाटा सामाजिक विज्ञान संस्था (TISS), तुळजापूर कॅम्पसच्या वतीने अतिवृष्टी व कोरडा दुष्काळ संशोधन प्रकल्पांतर्गत आयोजित शेतकरी संवाद कार्यक्रमात ते बोलत होते. या कार्यक्रमात शेतीचे नुकसान, दुष्काळामुळे निर्माण झालेल्या अडचणी, महिलांच्या उपजीविकेचे प्रश्न, रोजगाराच्या संधी आणि शाश्वत शेतीच्या उपाययोजनांवर ग्रामस्थांशी चर्चा करण्यात आली.
शेतकऱ्यांच्या बांधावर जाऊन जाणून घेतल्या समस्या
दुष्काळाचा सामना करणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या अडचणी समजून घेण्यासाठी संशोधन प्रकल्पाच्या पथकाने केवळ औपचारिक चर्चेवर भर न देता थेट शेतकऱ्यांच्या बांधावर जाऊन संवाद साधला. त्यांच्या समस्या, आर्थिक चिंता आणि भविष्यातील अनिश्चितता जाणून घेत मानसिक आधार देण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला. अशा संवादातून स्थानिक गरजा समजून घेऊन त्यानुसार उपाययोजना आखण्यास मदत होऊ शकते.
जिल्हाधिकारी पुजार यांनी ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेचे संरक्षण करण्यासाठी रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे आणि नैसर्गिक संसाधनांचा नियोजनबद्ध वापर करणे आवश्यक असल्याचे सांगितले. शेतकरी, शेतमजूर आणि कष्टकरी कुटुंबांनी रोजगार व उपजीविकेशी संबंधित शासकीय योजनांची माहिती घेऊन पात्रतेनुसार त्यांचा लाभ घ्यावा, असे आवाहनही त्यांनी केले.
चारा आणि पाणी व्यवस्थापनावर भर
दुष्काळाच्या परिस्थितीत पिण्याच्या पाण्याबरोबरच पशुधनासाठी चारा उपलब्ध करणे हेही मोठे आव्हान ठरते. जनावरांचे संरक्षण आणि ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक नुकसान कमी करण्यासाठी चारा-पाण्याचे योग्य नियोजन आवश्यक आहे. ज्या शेतकऱ्यांकडे पाण्याची उपलब्धता आहे, त्यांना चारा पिकांच्या लागवडीसाठी बियाणे उपलब्ध करून देण्यात येणार असल्याची माहिती जिल्हाधिकाऱ्यांनी दिली.
शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था परस्परांशी जोडलेल्या असल्याने पिकांचे नुकसान झाल्यास शेतमजुरांच्या रोजगारावरही परिणाम होतो. त्यामुळे मदत आणि योजनांचा लाभ केवळ शेतजमीनधारकांपुरता मर्यादित न ठेवता गरजू शेतमजूर आणि कष्टकरी कुटुंबांपर्यंत पोहोचविणे महत्त्वाचे आहे.
दुष्काळात मानसिक आरोग्याचीही काळजी आवश्यक
टाटा सामाजिक विज्ञान संस्था, तुळजापूर कॅम्पसचे संचालक प्रा. बाळ राक्षसे यांनी दुष्काळाच्या काळात शेतकरी आणि कष्टकरी कुटुंबांच्या मानसिक आरोग्याकडे विशेष लक्ष देण्याचे आवाहन केले. शेतीतील नुकसान, वाढत्या आर्थिक अडचणी आणि भविष्याबाबतची अनिश्चितता यांचा व्यक्तीच्या भावनिक स्वास्थ्यावर परिणाम होऊ शकतो. अशा वेळी मनातील चिंता दडपून न ठेवता कुटुंबीयांशी किंवा विश्वासू व्यक्तींशी संवाद साधणे आणि गरजेनुसार मदत घेणे महत्त्वाचे असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
टाटा सामाजिक विज्ञान संस्था आणि कोहीजन फाऊंडेशन ट्रस्ट यांच्या वतीने शेतकरी व शेतमजुरांसाठी संवाद हेल्पलाईन सुरू करण्यात येणार आहे. अडचणीत असलेल्या व्यक्तींना आपल्या समस्या मांडता याव्यात, संवाद साधता यावा आणि मानसिक आधार मिळावा, हा या उपक्रमामागील उद्देश आहे.
शाश्वत शेतीसाठी माती आणि पाण्याचे नियोजन
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाच्या धाराशिव उपकेंद्रातील जल व भूमी तज्ज्ञ डॉ. नितीन पाटील यांनी मातीचे आरोग्य आणि पाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व अधोरेखित केले. जमिनीची सुपीकता, जलधारण क्षमता आणि सेंद्रिय पदार्थांचे प्रमाण या बाबी शेतीच्या दीर्घकालीन उत्पादकतेशी संबंधित आहेत. रासायनिक खतांचा असंतुलित वापर आणि जमिनीच्या आरोग्याकडे होणारे दुर्लक्ष यामुळे शेतीच्या शाश्वततेसमोर आव्हाने निर्माण होऊ शकतात, असे त्यांनी सांगितले.
दुष्काळी परिस्थितीत उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर, जमिनीची सुपीकता टिकविणे आणि योग्य कृषी पद्धतींचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.
संकटांशी लढणाऱ्या धाराशिवच्या ग्रामीण समाजाला आधार
प्रकल्प समन्वयक तथा सामाजिक कार्यकर्ते गणेश चादरे यांनी जिल्ह्यातील शेतकरी, शेतमजूर आणि कष्टकरी कुटुंबांच्या संघर्षशील वृत्तीचा गौरव केला. धाराशिव जिल्ह्याने १९९३ चा भूकंप, २००३-२००४ मधील कोरडा दुष्काळ, २०१९-२०२० मधील कोविड महामारी, सप्टेंबर २०२५ मधील अतिवृष्टी आणि २०२६ मधील कोरडा दुष्काळ अशा विविध संकटांचा सामना केल्याचा उल्लेख त्यांनी केला.
दुष्काळाचा सामना करण्यासाठी केवळ तात्पुरत्या उपाययोजना पुरेशा ठरणार नाहीत. रोजगार, पशुधन संरक्षण, पाणी व्यवस्थापन, शाश्वत शेती आणि मानसिक आरोग्याला एकत्रित महत्त्व देणारी यंत्रणा आवश्यक आहे. प्रशासन, शैक्षणिक संस्था आणि सामाजिक संघटनांनी समन्वयाने काम केल्यास ग्रामीण कुटुंबांना संकटातून सावरण्यास मदत होऊ शकते. शेतकऱ्यांच्या समस्या ऐकून घेण्यापासून ते त्यांच्या उपजीविकेला आधार देण्यापर्यंत सातत्यपूर्ण प्रयत्न होणे, हीच दुष्काळ निवारणाची महत्त्वाची दिशा ठरू शकते.