स्थान: मुंबई
दिवाळी म्हटली की दिव्यांची रोषणाई, आनंदाचा उत्सव आणि फटाक्यांची आतषबाजी असे चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते. मात्र, या उत्सवाचा आनंद साजरा करताना पर्यावरण आणि आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामांकडे दुर्लक्ष करता येत नाही. ८ नोव्हेंबर रोजी दिवाळी आणि लक्ष्मीपूजनानिमित्त अनेक ठिकाणी फटाक्यांची आतषबाजी करण्यात आली. त्यामुळे वातावरणात धूर पसरला, हवेची गुणवत्ता खालावली आणि ध्वनिप्रदूषणातही वाढ झाली. नागरिकांच्या आरोग्यावर त्याचे परिणाम जाणवण्याची शक्यता निर्माण झाली. मात्र, याच काळात समोर आलेले एक निरीक्षण दिलासादायक आहे. गेल्या दोन दशकांत दिवाळीदरम्यान फटाक्यांमुळे होणाऱ्या ध्वनिप्रदूषणात लक्षणीय घट झाल्याचे आकडेवारीतून दिसून येत आहे.
२० वर्षांत फटाक्यांच्या आवाजात मोठी घट
दिवाळीच्या काळात फटाक्यांच्या आवाजाची तीव्रता हा पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा विषय राहिला आहे. उपलब्ध निरीक्षणानुसार, २००६ मध्ये दिवाळीदरम्यान फटाक्यांच्या आवाजाची कमाल पातळी १४४.९ डेसिबल इतकी नोंदवण्यात आली होती. २०२६ मध्ये हीच पातळी ९३.१ डेसिबलपर्यंत खाली आली आहे.
या दोन आकड्यांची तुलना केली असता आवाजाच्या कमाल पातळीत ५१.८ डेसिबलची घट झाल्याचे दिसते. दोन दशकांतील हा बदल फटाक्यांच्या वापराच्या पद्धतीत आणि नागरिकांच्या पसंतीत झालेल्या बदलांकडे लक्ष वेधतो. मात्र, ही नोंद नेमक्या कोणत्या ठिकाणी आणि कोणत्या मोजमाप पद्धतीने करण्यात आली, याची माहिती उपलब्ध नसल्याने या आकडेवारीचा भौगोलिक संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
ग्रीन फटाक्यांना वाढती पसंती
ध्वनिप्रदूषण कमी होण्यामागे ग्रीन फटाक्यांची वाढती मागणी हे एक महत्त्वाचे कारण सांगितले जात आहे. पारंपरिक मोठ्या आवाजाच्या फटाक्यांऐवजी तुलनेने कमी आवाज करणाऱ्या फटाक्यांकडे नागरिकांचा कल वाढत असल्याचे निरीक्षण आहे.
फुलबाज्या आणि भुईचक्र यांसारख्या कमी आवाजाच्या फटाक्यांना मिळणारी लोकप्रियताही या बदलात महत्त्वाची ठरते. विशेषतः कुटुंबांसोबत दिवाळी साजरी करताना लहान मुलांसाठी आणि घरातील ज्येष्ठांसाठी कमी आवाजाचे पर्याय निवडण्याकडे काही नागरिकांचा कल दिसून येतो. पर्यावरणाविषयी वाढती जागरूकता आणि ध्वनिप्रदूषणाबाबतची चर्चा यामुळेही फटाक्यांच्या निवडीवर परिणाम होत असावा.
हवेचे प्रदूषण मात्र चिंतेचा विषय
ध्वनिप्रदूषणात घट झाल्याचे निरीक्षण सकारात्मक असले, तरी दिवाळीतील वायुप्रदूषणाचा प्रश्न कायम आहे. फटाक्यांच्या आतषबाजीमुळे हवेत धूर आणि सूक्ष्म प्रदूषक कण मिसळतात. त्यामुळे हवेची गुणवत्ता काही काळासाठी खालावू शकते. श्वसनाचा त्रास असलेले नागरिक, लहान मुले, ज्येष्ठ व्यक्ती आणि संवेदनशील आरोग्यस्थिती असलेल्या लोकांना याचा त्रास होण्याची शक्यता असते.
याशिवाय फटाक्यांच्या आवाजामुळे झोप, मानसिक शांतता आणि प्राण्यांच्या वर्तनावरही परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ आवाज कमी झाला म्हणून फटाक्यांमुळे होणारे पर्यावरणीय नुकसान संपले, असे मानता येणार नाही.
उत्सव आणि पर्यावरण यांचा समतोल आवश्यक
दिवाळी हा आनंदाचा आणि सामाजिक एकतेचा सण आहे. मात्र, उत्सव साजरा करताना पर्यावरणाची काळजी घेणे हीदेखील सामूहिक जबाबदारी आहे. कमी आवाजाचे पर्याय निवडणे, फटाक्यांचा वापर मर्यादित ठेवणे आणि अनावश्यक आतषबाजी टाळणे यामुळे प्रदूषणाचा परिणाम कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
गेल्या वीस वर्षांत ध्वनिप्रदूषणाच्या कमाल पातळीत झालेली घट ही नागरिकांच्या बदलत्या पसंतीचे सकारात्मक संकेत देणारी आहे. आता याच जागरूकतेचा विस्तार वायुप्रदूषण कमी करण्यासाठीही होणे गरजेचे आहे. दिवाळीचा प्रकाश आणि आनंद टिकवायचा असेल, तर तो पर्यावरणाच्या किंमतीवर नको, हाच या निरीक्षणातून मिळणारा महत्त्वाचा संदेश आहे.