स्थान: गोंदिया
सणासुदीच्या काळात बाजारपेठेत मिठाई, फराळ आणि खाद्यपदार्थांची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढते. या गर्दीत ग्राहकांना सुरक्षित आणि दर्जेदार अन्न मिळते आहे की नाही, हा महत्त्वाचा प्रश्न असतो. गोंदिया जिल्ह्यात अन्न व औषध प्रशासनाने राबविलेल्या विशेष तपासणी मोहिमेत मोठ्या प्रमाणावर अप्रमाणित आणि असुरक्षित अन्नसाठा आढळून आल्याने अन्न व्यवसायातील नियमपालनाचा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला आहे. या कारवाईत सुमारे १० लाख ९० हजार रुपये किमतीचा ४ हजार ६८५ किलोहून अधिक अन्नसाठा जप्त करण्यात आला असून, नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या ९ आस्थापनांचे परवाने निलंबित करण्यात आले आहेत.
६५ आस्थापनांची तपासणी; दंडात्मक कारवाई
दिवाळी आणि सणासुदीच्या पार्श्वभूमीवर अन्न व औषध प्रशासन, गोंदिया यांच्या वतीने जिल्ह्यात विशेष तपासणी मोहीम राबविण्यात आली. अन्न सुरक्षा व मानके अधिनियम, २००६ अंतर्गत झालेल्या या मोहिमेत एकूण ६५ अन्न व्यवसाय आस्थापनांची तपासणी करण्यात आली. त्यामध्ये अप्रमाणित आणि असुरक्षित अन्नसाठा आढळल्याने तो जप्त करण्यात आला.
तपासणीनंतर ३६ आस्थापनांना त्रुटी दूर करण्यासाठी सुधारणा नोटीस देण्यात आल्या. सहा प्रकरणांमध्ये तडजोडीची कारवाई करून ७३ हजार रुपयांचा दंड वसूल करण्यात आला. तसेच नियमांचे उल्लंघन केल्याप्रकरणी नऊ आस्थापनांचे परवाने निलंबित करण्यात आले. तपासणीदरम्यान ५५ अन्न नमुने प्रयोगशाळेतील विश्लेषणासाठी घेण्यात आले आहेत. त्यापैकी काही नमुन्यांचे अहवाल अद्याप प्राप्त झालेले नाहीत. अहवाल आल्यानंतर निष्कर्षांनुसार पुढील कायदेशीर कारवाई केली जाणार आहे.
घरगुती फराळ विक्रेत्यांनाही FSSAI नोंदणी आवश्यक
दिवाळीत महिला बचतगट, गृहउद्योग आणि वैयक्तिक विक्रेत्यांकडून चकली, चिवडा, लाडू, शंकरपाळे, करंजी यांसारख्या पदार्थांची विक्री केली जाते. घरगुती पद्धतीने पदार्थ तयार केले म्हणून अन्नसुरक्षेच्या नियमांतून सूट मिळत नाही, हे प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे. दुकानातून, ऑर्डरनुसार किंवा सोशल मीडिया आणि ऑनलाइन माध्यमातून खाद्यपदार्थ विकणाऱ्या घरगुती विक्रेत्यांनाही FSSAI नोंदणी किंवा आवश्यक परवाना घेणे बंधनकारक आहे.
प्रशासनाने दिलेल्या माहितीनुसार, १ एप्रिल २०२६ पासून छोट्या अन्न व्यावसायिकांसाठी नोंदणीची वार्षिक उलाढाल मर्यादा १.५ कोटी रुपयांपर्यंत करण्यात आली आहे. त्यापुढील उलाढालीनुसार राज्य किंवा केंद्रीय परवाना घेणे आवश्यक आहे. यासाठी FSSAI च्या अधिकृत ऑनलाइन पोर्टलवरून अर्ज करता येतो.
फराळाच्या पाकिटावर उत्पादनाचे नाव, उत्पादकाचा पत्ता, FSSAI नोंदणी किंवा परवाना क्रमांक, उत्पादन दिनांक, वापरण्याची अंतिम मुदत, घटकांची यादी आणि निव्वळ वजन नमूद करणे आवश्यक आहे. ऑनलाइन जाहिरातींमध्येही परवाना क्रमांक स्पष्टपणे दाखवण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
स्वच्छता आणि गुणवत्तेकडे दुर्लक्ष नको
अन्नपदार्थांची गुणवत्ता टिकवण्यासाठी केवळ परवाना पुरेसा नाही; उत्पादन आणि साठवणुकीच्या प्रत्येक टप्प्यावर स्वच्छतेचे नियम पाळणे गरजेचे आहे. चकली, चिवडा, नमकीन आणि मिठाई उत्पादकांनी कच्चा माल परवानाधारक विक्रेत्यांकडून खरेदी करावा. तळण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या तेलाचा वारंवार पुनर्वापर टाळावा. कच्चे आणि तयार अन्नपदार्थ स्वच्छ, हवेशीर व किटकमुक्त ठिकाणी साठवावेत.
अन्न हाताळणाऱ्या कर्मचाऱ्यांनी स्वच्छ कपडे, ॲप्रन, हेअरनेट, मास्क आणि हातमोजे वापरणे आवश्यक आहे. उत्पादन परिसर, भांडी आणि यंत्रसामग्रीची नियमित स्वच्छता राखावी. प्रतिबंधित रंगांचा वापर करू नये. कच्च्या मालाच्या खरेदी पावत्या, पाणी तपासणी अहवाल आणि किटक नियंत्रणासंबंधी नोंदी अद्ययावत ठेवाव्यात. वैध FSSAI प्रमाणपत्र ग्राहकांना सहज दिसेल अशा ठिकाणी लावावे.
नियम मोडणाऱ्यांवर कारवाईचा इशारा
विनापरवाना व्यवसाय, सुधारणा नोटीस देऊनही त्रुटी कायम ठेवणे किंवा निकृष्ट आणि असुरक्षित अन्नाची विक्री करणे अशा प्रकरणांत परवाना निलंबित किंवा रद्द केला जाऊ शकतो. अन्नसाठा जप्त करणे, नियमानुसार नष्ट करणे, दंड आकारणे आणि न्यायालयात खटला दाखल करणे अशा कारवायाही होऊ शकतात. वारंवार नियम मोडणाऱ्या व्यावसायिकांवर अधिक कठोर कारवाईचा इशारा प्रशासनाने दिला आहे.
ग्राहकांचीही महत्त्वाची भूमिका
अन्नसुरक्षा ही केवळ प्रशासनाची जबाबदारी नसून ग्राहकांनीही जागरूक राहणे आवश्यक आहे. फराळ किंवा इतर पॅकबंद पदार्थ खरेदी करताना FSSAI क्रमांक, उत्पादन दिनांक, वापरण्याची अंतिम मुदत आणि पाकिटावरील माहिती तपासावी. स्वस्त दराच्या मोहात गुणवत्ता आणि सुरक्षिततेकडे दुर्लक्ष करू नये.
नागरिकांच्या आरोग्याशी तडजोड करणाऱ्या अन्न व्यावसायिकांची गय केली जाणार नसल्याचे सहायक आयुक्त (अन्न), अन्न व औषध प्रशासन, गोंदिया यांनी स्पष्ट केले आहे. जिल्ह्यात नियमित तसेच आकस्मिक तपासणी सुरू राहणार आहे. सणांचा आनंद सुरक्षित राहण्यासाठी प्रशासनाची कठोर अंमलबजावणी आणि व्यावसायिकांची जबाबदारी यांसोबतच ग्राहकांची जागरूकताही तितकीच महत्त्वाची ठरणार आहे.