स्थान: मुंबई
मुंबईची बदलती लोकसंख्या रचना आणि धार्मिक समुदायांनुसार जन्मांची संख्या हा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला आहे. भाजप नेते किरीट सोमय्या यांनी २०२५ मधील जन्मांची आकडेवारी आणि गेल्या पाच वर्षांतील नोंदींचा हवाला देत मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्याकडे विशेष लोकसंख्याशास्त्रीय समिती स्थापन करण्याची मागणी केली आहे. मात्र, त्यांनी मांडलेल्या आकडेवारीची अधिकृत पडताळणी आणि तिच्या आधारे काढण्यात येणाऱ्या निष्कर्षांची तपासणी होणे आवश्यक आहे.
सोमय्या यांनी X या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर ६ नोव्हेंबर रोजी पोस्ट करून मुंबईतील हिंदू आणि मुस्लिम मुलांच्या जन्मसंख्येचा मुद्दा उपस्थित केला. त्यांच्या दाव्यानुसार, २०२५ मध्ये मुंबईत ७० हजार ३८० हिंदू आणि ४८ हजार ५५४ मुस्लिम मुलांचा जन्म झाला. गेल्या पाच वर्षांत हिंदू मुलांच्या जन्माची संख्या ३ लाख ३६ हजार ६२५, तर मुस्लिम मुलांच्या जन्माची संख्या २ लाख २० हजार ७५४ असल्याचे त्यांनी म्हटले आहे.
या आकडेवारीच्या आधारे हिंदू आणि मुस्लिम मुलांच्या जन्माचे प्रमाण ३:२ असल्याचा दावा सोमय्या यांनी केला. मुंबईच्या लोकसंख्येच्या रचनेत बदल होत असल्याची चिंता व्यक्त करत त्यांनी भविष्यात मुंबईचे स्वरूप बदलण्याची शक्यताही मांडली. या पार्श्वभूमीवर त्यांनी मुख्यमंत्री फडणवीस यांना विशेष डेमोग्राफिक समिती नेमण्याची विनंती केली आहे.
आकडेवारीची अधिकृत पडताळणी महत्त्वाची
सोमय्या यांनी सादर केलेले आकडे हे त्यांचे दावे आहेत. त्यांची अधिकृत नोंद, माहितीचा स्रोत, नोंदणीची पद्धत आणि भौगोलिक व्याप्ती स्पष्ट होणे आवश्यक आहे. विशेषतः जन्मांची संख्या आणि जन्मदर या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. एखाद्या समुदायातील जन्मांची एकूण संख्या पाहून त्या समुदायाचा जन्मदर किंवा भविष्यातील लोकसंख्येतील वाटा निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित समुदायाची एकूण लोकसंख्या, वयोगटानुसार रचना आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचाही विचार करावा लागतो.
मुंबई महापालिकेच्या २०२६ च्या नागरी डायरीतील २०२५ च्या नोंदीनुसार, शहरात त्या वर्षी एकूण १ लाख १७ हजार ६०६ जिवंत जन्मांची नोंद झाली. सोमय्या यांनी सांगितलेल्या हिंदू आणि मुस्लिम मुलांच्या जन्मांची बेरीज १ लाख १८ हजार ९३४ होते. त्यामुळे या आकडेवारीचा स्रोत, नोंदणीचा कालावधी आणि मोजणीची व्याप्ती याबाबत अधिकृत स्पष्टीकरण आवश्यक ठरते. उपलब्ध आकडेवारीतील हा फरक स्पष्ट झाल्याशिवाय त्यावरून ठोस निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.
लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी व्यापक अभ्यास हवा
लोकसंख्येतील बदल हा केवळ जन्मांच्या संख्येवर अवलंबून नसतो. स्थलांतर, मृत्यूदर, वयोगटानुसार लोकसंख्येचे प्रमाण, रोजगाराच्या संधी, निवास आणि शहराच्या भौगोलिक मर्यादा अशा अनेक घटकांचा त्यावर परिणाम होतो. त्यामुळे एखाद्या वर्षातील जन्मनोंदींच्या आधारे शहराची भविष्यातील धार्मिक किंवा सामाजिक रचना निश्चित असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही.
भारताची शेवटची पूर्ण झालेली जनगणना २०११ मध्ये झाली होती. त्या जनगणनेत धर्मनिहाय लोकसंख्येची माहिती नोंदवण्यात आली होती. मात्र, ती आजच्या लोकसंख्येची स्थिती दर्शवत नाही. सध्याची परिस्थिती समजून घेण्यासाठी अद्ययावत आणि अधिकृत माहितीची आवश्यकता आहे.
सरकारसमोर पारदर्शक माहिती देण्याचे आव्हान
सोमय्या यांनी मुख्यमंत्री फडणवीस यांच्याकडे विशेष समिती स्थापन करून मुंबईतील लोकसंख्येतील बदलाचा अभ्यास करण्याची मागणी केली आहे. तसेच हिंदू आणि मुस्लिम समुदायांतील जन्मनोंदींबाबत अधिकृत माहिती जाहीर करण्याची अपेक्षा व्यक्त केली आहे. ही मागणी मान्य होणार का आणि सरकार यावर कोणती भूमिका घेणार, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही.
लोकसंख्याशास्त्रीय प्रश्नांचा अभ्यास करताना आकडेवारीची अचूकता, समान निकष आणि पारदर्शक पद्धत महत्त्वाची असते. धार्मिक समुदायांबाबतचे दावे राजकीय चर्चेचा विषय होऊ शकतात; मात्र त्यांचे मूल्यमापन अधिकृत माहिती आणि शास्त्रीय विश्लेषणाच्या आधारेच व्हायला हवे. मुंबईसारख्या बहुविध लोकसंस्कृती असलेल्या शहराच्या लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी भावनिक दाव्यांपेक्षा पडताळलेली आकडेवारी आणि सर्वसमावेशक अभ्यास अधिक उपयुक्त ठरेल.