स्थान: नागपूर
महावितरण बॅटरी स्टोरेज योजनेने १००० मेगावॅट-अवरचा टप्पा गाठल्याने महाराष्ट्रातील वीजपुरवठा व्यवस्थेला सायंकाळच्या वाढत्या मागणीच्या काळात मदत मिळण्याची अपेक्षा आहे. दिवसा सौरऊर्जेतून निर्माण होणारी अतिरिक्त वीज बॅटरीमध्ये साठवून ती सायंकाळी वापरण्याची व्यवस्था महावितरणने विकसित केली आहे. मुख्यमंत्री सौर कृषी वाहिनी योजना २.० अंतर्गत सुरू असलेल्या या उपक्रमामुळे कृषी वीजपुरवठ्याबरोबरच राज्यातील इतर वीजग्राहकांनाही फायदा होऊ शकतो, अशी माहिती महावितरणचे अध्यक्ष तथा व्यवस्थापकीय संचालक लोकेश चंद्र यांनी दिली.
सौरऊर्जा साठवणुकीचा महत्त्वाचा टप्पा
मुख्यमंत्री सौर कृषी वाहिनी योजना २.० अंतर्गत राज्यात विकेंद्रित स्वरूपाचे सौरऊर्जा प्रकल्प उभारले जात आहेत. या प्रकल्पांमधून निर्माण होणारी वीज कृषी पंपांना दिवसा उपलब्ध करून देणे हा योजनेचा प्रमुख उद्देश आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, आतापर्यंत सुमारे ७ हजार मेगावॅट क्षमतेचे सौरऊर्जा प्रकल्प सुरू झाले आहेत.
दिवसा सौरऊर्जेची उपलब्धता जास्त असताना काही वीज अतिरिक्त राहू शकते. ही वीज वाया जाऊ न देता बॅटरीमध्ये साठवून सायंकाळी वापरण्याची संकल्पना बॅटरी एनर्जी स्टोरेज सिस्टिम म्हणजेच बीईएसएस प्रकल्पातून राबवली जात आहे. महावितरणने या व्यवस्थेत ५०० मेगावॅट क्षमतेची बॅटरी साठवणूक प्रणाली कार्यान्वित केली आहे. दोन तास वीजपुरवठा करता येत असल्याने या क्षमतेतून एकूण १००० मेगावॅट-अवर ऊर्जा उपलब्ध होते.
मेगावॅट आणि मेगावॅट-अवर यांतील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. मेगावॅट हे वीजपुरवठ्याची क्षमता दर्शवते, तर मेगावॅट-अवर हे ठरावीक कालावधीत उपलब्ध होणाऱ्या ऊर्जेचे मोजमाप आहे. त्यामुळे ५०० मेगावॅट क्षमतेची बॅटरी व्यवस्था दोन तास चालल्यास १००० मेगावॅट-अवर ऊर्जा पुरवू शकते.
सायंकाळच्या मागणीला मिळणार आधार
दिवसा सौरऊर्जेचा पुरवठा उपलब्ध असतो; मात्र सूर्यास्तानंतर सौर वीजनिर्मिती कमी होते किंवा थांबते. त्याचवेळी घरगुती वापर, व्यावसायिक कामकाज आणि इतर गरजांमुळे विजेची मागणी वाढू शकते. अशा वेळी अतिरिक्त वीज बाजारातून खरेदी करावी लागल्यास वीजपुरवठ्याचा खर्च वाढण्याची शक्यता असते.
बॅटरी साठवणूक प्रणालीमुळे दिवसा साठवलेली ऊर्जा सायंकाळच्या मागणीच्या काळात वापरता येते. त्यामुळे महागड्या दराने वीज खरेदी करण्याची गरज काही प्रमाणात कमी होऊ शकते. मात्र, प्रत्यक्ष आर्थिक बचत किती होईल, हे बॅटरीच्या वापराचे प्रमाण, साठवणुकीचा खर्च, ऊर्जा गळती आणि त्या वेळच्या बाजारभावावर अवलंबून असेल.
महावितरणच्या माहितीनुसार, एल निनोच्या प्रभावामुळे पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्याने ऑक्टोबरमध्ये उष्णतेचा अनुभव अधिक तीव्र झाला आहे. परिणामी विजेच्या मागणीवर दबाव निर्माण झाला आहे. अशा परिस्थितीत सौरऊर्जेची साठवणूक करून आवश्यक वेळी वीज उपलब्ध करणे महत्त्वाचे ठरू शकते.
पुढील टप्प्यात क्षमता वाढवण्याचे नियोजन
महावितरणने एकूण ७५० मेगावॅट क्षमतेचे बॅटरी साठवणूक प्रकल्प उभारण्याची योजना आखली आहे. हे प्रकल्प दोन तास ऊर्जा पुरवू शकतील, अशी अपेक्षा असून त्यातून एकूण १५०० मेगावॅट-अवर ऊर्जा उपलब्ध होऊ शकते. त्यापैकी १००० मेगावॅट-अवर क्षमतेचे काम पूर्ण झाले असून उर्वरित काम डिसेंबरअखेर पूर्ण होण्याची अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे.
याशिवाय ४००० मेगावॅट-अवर क्षमतेचे आणखी प्रकल्प उभारण्याचे काम प्रगतीपथावर असल्याची माहिती देण्यात आली आहे. या प्रकल्पांची अंमलबजावणी नियोजनानुसार झाल्यास सायंकाळच्या उच्चांकी मागणीच्या काळात वीज उपलब्धता वाढवण्यास मदत होऊ शकते. आगामी उन्हाळ्यात या व्यवस्थेचा अधिक लाभ होण्याची अपेक्षा आहे.
ऊर्जा व्यवस्थेतील बदलाचे महत्त्व
सौरऊर्जा ही स्वच्छ आणि किफायतशीर ऊर्जेचा महत्त्वाचा स्रोत असली, तरी तिची उपलब्धता दिवसाच्या प्रकाशावर अवलंबून असते. त्यामुळे वीजनिर्मिती आणि प्रत्यक्ष मागणी यांच्यातील वेळेचा फरक भरून काढण्यासाठी ऊर्जा साठवणूक व्यवस्था उपयुक्त ठरते. बॅटरी प्रकल्पांचा विस्तार झाल्यास नवीकरणीय ऊर्जेचा अधिक प्रभावी वापर करता येऊ शकतो.
तथापि, या व्यवस्थेचे दीर्घकालीन यश केवळ स्थापित क्षमतेवर ठरणार नाही. बॅटरीचा प्रत्यक्ष वापर, देखभाल, कार्यक्षमता आणि साठवणुकीचा एकूण खर्च यांचाही विचार करावा लागेल. महावितरणचा १००० मेगावॅट-अवरचा टप्पा हा ऊर्जा साठवणुकीच्या दिशेने महत्त्वाचा टप्पा आहे; पुढील प्रकल्प वेळेत पूर्ण होऊन त्यातून प्रत्यक्षात किती बचत आणि स्थिर वीजपुरवठा साध्य होतो, यावर या उपक्रमाचे व्यापक यश अवलंबून असेल.