स्थान: maharashtra
काँग्रेसच्या ज्येष्ठ नेत्या आणि संसदीय पक्षाच्या अध्यक्ष सोनिया गांधी यांचे ‘Belonging: A Journey of Love’ हे आत्मचरित्र सध्या राजकीय वर्तुळात चर्चेचा विषय ठरले आहे. या पुस्तकातून त्यांनी आपल्या वैयक्तिक आयुष्यासोबतच भारतीय राजकारणातील अनेक महत्त्वाच्या घटनांवर भाष्य केले आहे. विशेषतः पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्याबाबत केलेल्या विधानाने राजकीय चर्चांना नवे वळण मिळाले आहे. मोदी यांच्याशी आपला फारसा संपर्क नसल्याचे सांगतानाच, ते समोर आले की दुसरीकडे पाहतात, असे निरीक्षण सोनिया गांधी यांनी पुस्तकात नोंदवले आहे.
मोदी आणि सोनिया गांधी यांच्यात औपचारिक नमस्कारापुरताच संवाद
सोनिया गांधी यांनी आपल्या पुस्तकात पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्याशी असलेल्या संवादाबाबत स्पष्टपणे लिहिले आहे. आजपर्यंत मोदी यांच्याशी आपला फारसा प्रत्यक्ष संपर्क आलेला नाही, असे त्यांनी म्हटले आहे. संसदेतील अध्यक्षांच्या दालनासारख्या काही अधिकृत किंवा अर्ध-अधिकृत कार्यक्रमांमध्ये दोघांची भेट होते.
अशा वेळी नरेंद्र मोदी समोर आले की आपण त्यांना नमस्कार करतो. मात्र, पूर्वी वेगवेगळ्या राजकीय पक्षांतील नेते एकमेकांना भेटताना ज्या प्रकारची आपुलकी दाखवत असत, तशी परिस्थिती आता राहिलेली नाही, असे सोनिया गांधी यांनी नमूद केले आहे. मोदी समोर आल्यावर दुसरीकडे पाहतात, जेणेकरून नजरानजर होऊ नये, असेही त्यांनी पुस्तकात लिहिले आहे.
मोदींच्या राजकीय प्रवासातील काही बाबींचे कौतुक
सोनिया गांधी यांनी पुस्तकात नरेंद्र मोदी यांच्यावर टीका केली असली तरी काही बाबींची दखल घेत त्यांचे कौतुकही केले आहे. दिल्लीतील उच्चभ्रू राजकीय आणि सामाजिक वर्तुळात आपणही अनेकदा अस्वस्थ होत असल्याचा अनुभव त्यांनी मांडला आहे. या वर्तुळातील चर्चा सर्वसामान्य भारतीयांच्या वास्तवापासून दूर असल्याची भावना आपल्याला अनेकदा झाली, असे त्यांनी म्हटले आहे.
मोदी यांनाही सत्ताधारी उच्चभ्रू वर्गाबाबत काही प्रमाणात अस्वस्थता वाटत असल्याचे आपण समजू शकतो, असे सोनिया गांधी यांनी नमूद केले. तसेच, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या संघटनात्मक प्रवासातून त्यांनी आपले राजकीय स्थान निर्माण केले, याचाही उल्लेख त्यांनी केला आहे.
दोन वेगळ्या भारताच्या संकल्पनांमधील संघर्ष
नरेंद्र मोदी आणि आपल्यातील राजकीय संघर्ष हा वैयक्तिक नसून भारताच्या संकल्पनांमधील वैचारिक संघर्ष असल्याचे सोनिया गांधी यांनी स्पष्ट केले आहे.
त्या म्हणतात, मोदी त्यांच्या भारताच्या संकल्पनेसाठी लढत होते, तर आपण आपल्या संकल्पनेसाठी लढत होतो. वर्चस्ववादाच्या विरोधात उभा असलेला, सर्वसमावेशक, धर्मनिरपेक्ष आणि सामाजिक न्यायाला महत्त्व देणारा भारत आपल्याला अपेक्षित आहे. या संघर्षामागे कोणतीही वैयक्तिक भावना नव्हती, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
या विधानातून देशाच्या राजकीय दिशेबाबत दोन्ही नेतृत्वांच्या वेगवेगळ्या विचारसरणी अधोरेखित होतात. एका बाजूला मोदी यांची राजकीय वाटचाल आणि दुसऱ्या बाजूला काँग्रेसची धर्मनिरपेक्षता व सामाजिक न्यायाची भूमिका, असा वैचारिक संदर्भ त्यांनी मांडला आहे.
आणीबाणीच्या काळाचाही पुस्तकात उल्लेख
सोनिया गांधी यांनी आपल्या पुस्तकात १९७५ ते १९७७ या आणीबाणीच्या काळाचाही आढावा घेतला आहे. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या कार्यकाळातील या निर्णयाकडे त्यांनी मागाहून पाहण्याचा प्रयत्न केला आहे. आणीबाणीदरम्यान लोकशाही अधिकारांवर आलेल्या मर्यादा, त्या काळातील परिस्थिती आणि त्यानंतर झालेल्या राजकीय घडामोडींचा संदर्भ पुस्तकात आहे.
या काळातील घटनांकडे तत्कालीन परिस्थिती आणि त्यानंतर मिळालेल्या अनुभवांच्या आधारे पाहण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला आहे. त्यामुळे हे पुस्तक केवळ मोदींबाबतच्या विधानांपुरते मर्यादित नसून काँग्रेसचा इतिहास, गांधी कुटुंबाचे राजकीय अनुभव आणि देशातील बदलत्या राजकीय परिस्थितीवरही भाष्य करते.
राजकीय इतिहासाकडे पाहण्याचा वैयक्तिक दृष्टिकोन
‘Belonging: A Journey of Love’ हे सोनिया गांधी यांचे ५४४ पानी आत्मचरित्र १० नोव्हेंबर २०२६ रोजी प्रकाशित होत आहे. या पुस्तकातून त्यांनी इटलीतील बालपणापासून भारतातील आयुष्यापर्यंतचा प्रवास, राजीव गांधी यांच्यासोबतचे वैवाहिक जीवन, गांधी कुटुंबातील अनुभव आणि सहा दशकांतील सार्वजनिक जीवनाचा आढावा घेतला आहे.
या पुस्तकातील नरेंद्र मोदी यांच्याबाबतचे विधान सध्या चर्चेच्या केंद्रस्थानी असले तरी त्यातील महत्त्वाचा भाग म्हणजे भारतीय राजकारणातील वैचारिक मतभेद आणि राजकीय संस्कृतीतील बदल यावरील त्यांचे निरीक्षण. वेगवेगळ्या पक्षांचे नेते पूर्वी अधिक मोकळेपणाने एकमेकांशी संवाद साधत असत, अशी त्यांची भावना आहे. त्यामुळे सोनिया गांधी यांच्या या पुस्तकातून केवळ दोन प्रमुख राजकीय नेत्यांमधील संबंधच नव्हे, तर बदलत्या राजकीय संवादशैलीचेही चित्र समोर येत आहे.