शाळा म्हणजे एका प्रयोगशाळेचे रहस्य: व्यक्तिमत्त्व घडवण्याचे अनमोल तंत्र. :- लायकराम भेंडारकर

शाळा म्हणजे फक्त गुणांच्या शर्यतीचे मैदान नव्हे, तर व्यक्तिमत्त्व घडविण्याचे खर्‍या अर्थातील प्रयोगशाळा असावीत — अशी भक्कम भूमिका घेत असावे, असं मत आहे. आणि हे मत फक्त तात्पुरत नाही, तर प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या विकासासाठी आवश्यक आहे. पुढील काही वेळा — क्रीडा, कला, संवाद कौशल्य, डिजिटल साक्षरता, सर्जनशील विचार — यांसारख्या बाबींवर जबरदस्त भर दिला पाहिजे, असा आग्रह माजी गोंदिया जिल्हा परिषद अध्यक्षांनी आपल्या भाषणात व्यक्त केला.

दिवस changing आहेत. जग खूप वेगाने बदलतोय. आजची पिढी फक्त पाठांतर आणि गुणांवर अवलंबून राहू शकत नाही. जीवनातील यशासाठी फक्त कितीतरी गुण नसतात, तर व्यक्तिमत्त्व, आत्मविश्वास, नैतिकता, टीम वर्क, संवाद कौशल्य अशा अनेक गुणांची गरज असते. आणि हे सर्व गुण निर्माण होण्यासाठी शाळा ही फक्त शिक्षण देणारी संस्था नाहीत — तर अशी प्रयोगशाळा असावी, जिथे प्रत्येक बालकाला संधी मिळावी, जिथे त्याच्या अशा गुणांना दिशा मिळावी जी तोच कधी शोधत नसेल.

अर्जुनी–मोरगाव येथील जिल्हा परिषद हायस्कूल व कनिष्ठ महाविद्यालयात आयोजित वार्षिकोत्सवाच्या उद्घाटन कार्यक्रमात, अध्यक्षांनी हे सर्व प्रतिपादन करताना सांगितले की, शिक्षण पद्धतीत शैक्षणिक गुणवत्तेबरोबरच कला, क्रीडा, सांस्कृतिक व बौद्धिक उपक्रम यांना स्थान द्यावे. कारण या उपक्रमांमुळे मुलांचे आत्मविश्वास वाढतो, त्यांच्या नेतृत्वगुणांचा विकास होतो, टीम वर्कची सवय तयार होते, आणि मुलं केवळ चांगली मार्क्स मिळवणारी नाही, तर संस्कारयुक्त, गुणवान व सर्वांगीण व्यक्तिमत्त्व असणारी म्हणून घडतात.

त्यांनी नमूद केले की, प्रत्येक विद्यार्थ्यामध्ये काही ना काही विशेष गुण दडलेले असतात — पण तो गुण मशालासारखा असतो, ज्याला प्रकाश देण्याची जबाबदारी शाळा आणि शिक्षक यांची आहे. जर मुलांना योग्य व्यासपीठ, योग्य मार्गदर्शन मिळाले, तर अनेक अशा ‘छुप्या प्रतिभांचा’ उजेड होऊ शकतो. वार्षिकोत्सव, सांस्कृतिक कार्यक्रम, खेळ, चित्रकला, विज्ञान प्रदर्शन अशा विविध उपक्रमांनी मुलांच्या क्षमतेचे प्रदर्शन होते; त्यामुळे अशी संधी नियमितपणे द्यावी, असेही ते म्हणाले.

कार्यक्रमाचे प्रारंभ दीपप्रज्वलन आणि महामानवांच्या प्रतिमांना पुष्पहार अर्पण करून करण्यात आला. परिसरातील नागरिक, विद्यार्थी, पालक, शिक्षक व इतर मान्यवर मोठ्या प्रमाणात उपस्थित होते. शाळा प्रांगणात उत्साह, रंगत व सणासारखे वातावरण होते. उपस्थितांचे सहभाग आणि आनंद या कार्यक्रमाला संस्मरणीय बनविला.

शिक्षक व पालकांनी विद्यार्थ्यांच्या कलागुण, खेळ, बौद्धिकता अशा क्षमतांचा आदर करत त्यांना व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. काही विद्यार्थ्यांनी रंगतदार नृत्य, देशभक्तीपर गीत किंवा नाट्यकृती सादर केली. काहींनी चित्रकला, हस्तकला, विज्ञान प्रदर्शन दाखवले. काहींनी क्रीडा स्पर्धेत सहभागी होऊन आपली ताकद सिद्ध केली. अशा सर्व उपक्रमांमुळे उपस्थितांचे कौतुक मिळाले, शाळेचे काम आणि व्यवस्थापन यांची प्रशंसा झाली.

अध्यक्षांनी पालक, शिक्षक आणि शाळा व्यवस्थापन समिती यांना आग्रह केला की — केवळ परीक्षा आणि गुणांच्या पायी न लागता, विद्यार्थ्यांचे सर्वांगीण व्यक्तिमत्त्व उजळविण्याचे ध्येय घ्यावे. कारण एकदा मुलं केवळ कितीतरी गुण घेणारी नसतील, तर संस्कारी, आत्मविश्वासी, टीममधे काम करणारी, सर्जनशील विचार करणारी असतील — तर त्यांचा जीवन प्रवास वेगळाच असेल. अशा प्रकारे शिक्षणाचा खरा अर्थ द्यावा, अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.

शाळा, शिक्षक, पालक यांचा समर्पित सामूहिक प्रयत्न असेल — तर प्रत्येक मुली, मुलाचं व्यक्तिमत्त्व घडविणे शक्य आहे. म्हणूनच — शाळा म्हणजे फक्त गुणांची शर्यत नसलेली, तर व्यक्तिमत्त्व घडविण्याची एक प्रयोगशाळा आहे, हे खरे; आणि हेच सत्य आजच्या युगात अधिक महत्त्वाचे बनले आहे.