पुन्हा एकदा अपमान? – चप्पल फेकण्याच्या घटनेतून सामाजिक आत्मचिंतनाची गरज

नवी दिल्ली | भारताच्या न्यायव्यवस्थेतील सर्वोच्च पदावर विराजमान असलेल्या सरन्यायाधीश भूषण गवई यांच्या दिशेने एका वकिलाने न्यायालयाच्या पवित्र परिसरात चप्पल फेकण्याचा प्रयत्न केल्याची धक्कादायक घटना समोर आली आहे. देशातील न्यायसंस्थेवरच नाही, तर लोकशाही मूल्यांवर झालेला हा एक प्रकारचा हल्ला मानला जात आहे.

ही घटना तितकीशी साधी किंवा वैयक्तिक नाही. उलट, ही त्या खोलवर रुजलेल्या सामाजिक मानसिकतेचे द्योतक आहे — “जो तुमच्या जातीचा सर्वोच्च पदावर पोहोचतो, तो तुमचा नसतो”. सरन्यायाधीश गवई यांच्यावरचा हा हल्ला प्रत्यक्षात बहुजन समाजाच्या सामाजिक प्रगतीविरुद्ध उफाळून आलेल्या वर्णवर्चस्वी मानसिकतेचे प्रदर्शन आहे.

भूतकाळाचा लाभ घेत, वर्तमानातील विस्मरण

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या संघर्षातून आणि संविधानाने निर्माण केलेल्या संधींमुळे बहुजन समाजातील अनेकांनी शिक्षण, प्रशासन, न्याय आणि विद्यापीठ क्षेत्रात उच्च स्थान मिळवले. परंतु, सत्तेच्या या शिडीवर चढताना अनेकांनी आपल्या वैचारिक मुळांपासून, आंबेडकरी विचारांपासून आणि सामाजिक जबाबदारीपासून स्वतःला तोडून घेतले.

याच वर्गाने आज भूषण गवई यांच्यावर झालेल्या अपमानासमोर मौन बाळगले आहे. ज्या व्यवस्थेने त्यांना संधी दिली, तीच व्यवस्था जेव्हा त्यांच्या प्रतिनिधीवर चप्पल फेकते, तेव्हा त्यांचे मौन अधिकच कटू वाटते.

ही चप्पल एका व्यक्तीवर नव्हे, तर स्वाभिमानावर

न्यायव्यवस्थेच्या सर्वोच्च पदावर एका बहुजन व्यक्तीचे अस्तित्व हे केवळ वैयक्तिक यश नव्हे; तर शतकानुशतके चालत आलेल्या सामाजिक असमानतेवर मिळवलेला विजय आहे. त्यामुळे ही चप्पल फेकण्याची घटना ही एका व्यक्तीवर नव्हे, तर त्या सामाजिक विजयावर फेकलेली आहे. ही बहुजन स्वाभिमानावर झालेली उघड चापट आहे.

बहुजन सत्ताधारी वर्गाचे मौन – का?

प्रशासकीय, न्यायिक, आणि शैक्षणिक क्षेत्रात कार्यरत बहुजन अधिकारी आणि बुद्धिजीवी वर्ग या घटनेवर मौन बाळगताना दिसत आहेत. हा वर्ग अनेकदा आपल्या वैचारिक जबाबदाऱ्यांपासून दूर राहून ‘स्वतःपुरता’ मर्यादित राहतो. पण समाजाचे प्रतिनिधित्व करूनही जर समाजाशी असलेले नातेच विसरले, तर हे प्रतिनिधित्व व्यर्थ ठरते.

आज हा वर्ग ज्या व्यवस्थेचा भाग आहे, ती व्यवस्था त्यांना पूर्णतः स्वीकारण्यास अजूनही तयार नाही. आणि म्हणूनच ही घटना एक इशारा आहे — “व्यवस्था स्वीकारत नाही, फक्त वापरते.”

बाबासाहेबांचे शिक्षण – पदासाठी नव्हे, स्वाभिमानासाठी

डॉ. आंबेडकरांनी आरक्षणाची संकल्पना केवळ नोकरी किंवा पद मिळवण्यासाठी नाही, तर “सन्मानाने जगण्याची क्षमता विकसित करण्यासाठी” दिली होती. त्यांनी स्पष्ट म्हटले होते –

> “मी त्या शिक्षणाला शाप देईन, जे माणसात बंडखोरीची भावना निर्माण करत नाही.”



म्हणूनच, आज ज्या लोकांनी बाबासाहेबांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन व्यवस्थेत स्थान मिळवले, त्यांनी स्वतःला विचारावे – आपण व्यवस्थेचे साधन बनलो आहोत का, की परिवर्तनाचे?

उपसंहार – मौन नव्हे, आत्मचिंतन गरजेचे

भूषण गवई प्रकरणाने बहुजन समाजातील सत्ताधारी वर्गाला कठोर आत्मपरीक्षणाचा धडा दिला आहे. या घटनेने हे स्पष्ट केले की, सामाजिक न्याय आणि समतेचा प्रवास अजून अपूर्ण आहे.

जर आज सत्तेत, न्यायव्यवस्थेत किंवा प्रशासनात असणारे बहुजन अधिकारी आणि विचारवंत मौन बाळगले, तर उद्या त्याच मौनाचे रूप अपमानात परिवर्तित होईल.

मौन आता पुरेसे नाही — सामाजिक जबाबदारी स्वीकारून बोलण्याची, उभे राहण्याची आणि बाबासाहेबांच्या वारशाचे रक्षण करण्याची वेळ आली आहे.

– Wartaa Editorial Desk