महाराष्ट्राचा प्राचीन वारसा: नाणेघाट आणि सातवाहन साम्राज्य

स्थान: Pune

महाराष्ट्रातील एक अतिशय प्राचीन आणि महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ म्हणून पुणे आणि ठाणे जिल्ह्यांच्या सीमेवर सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये वसलेला नाणेघाट ओळखला जातो. जुन्नरच्या वायव्येस सुमारे अठ्ठावीस किलोमीटर अंतरावर असलेला हा घाट भौगोलिक आणि ऐतिहासिक दोन्ही दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. हा घाट सुमारे पाच किलोमीटर लांब आणि आठशे साठ मीटर उंच असून प्राचीन काळातील व्यापारी घडामोडींचा एक मोठा साक्षीदार आहे. प्राचीन काळी पश्चिम आशियातून येणारा व्यापारी माल मुंबईच्या उत्तरेकडील भडोच, सोपारा, तसेच कल्याण आणि चेऊल यांसारख्या महत्त्वाच्या बंदरांवर उतरवला जात असे. या बंदरांपैकी सोपारा आणि कल्याण येथून देशावर माल आणण्यासाठी किंवा नेण्यासाठी नाणेघाट हा सर्वात जवळचा आणि सोयीस्कर मार्ग मानला जात असे. केवळ व्यापारीच नव्हे, तर मोठ्या प्रमाणावर यात्रेकरू देखील याच मार्गाने देशावरून कोकणात आणि कोकणातून देशावर ये-जा करत असत. नाणेघाटापासून पुढे हा मार्ग जुन्नर, नगर, नेवासा आणि पैठण असा पुढे जात असे. यामुळे कोकण आणि देश या दोन वेगवेगळ्या प्रदेशांना जोडणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा दुवा म्हणून या घाटमार्गाकडे पाहिले जाते. नाणेघाटाच्या घाटमाथ्यावर एक मोठे पठार असून तेथे एक भव्य कोरीव दगडी रांजण दिसून येतो. इतिहासकारांच्या मते आणि उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे, प्राचीन काळी या मार्गाने प्रवास करणाऱ्या व्यापाऱ्यांकडून जकातीची किंवा कराची रक्कम या रांजणात जमा केली जात असावी. या भू-राजकीय स्थानामुळे आणि शेजारील जुन्नर या प्राचीन व्यापारी केंद्राशी असलेल्या निकटच्या संबंधामुळे प्राचीन काळात या परिसराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले होते. नाणेघाटाच्या खिंडमार्गात मुख्य लेण्यामध्ये सातवाहन वंशातील राजांचे आणि त्यांच्या नातेवाइकांच्या भग्न झालेल्या प्रतिमांचे अवशेष आढळतात. या प्रतिमांच्या वरील बाजूस त्यांची नावे कोरलेली आहेत, ज्यामुळे हा परिसर सातवाहन राजवंशाचे प्रतिमागृह असावा असे अभ्यासकांचे मत आहे. येथील मुख्य लेण्याच्या मंडपात दोन्ही बाजूंना बाके कोरलेली असून डाव्या आणि उजव्या भिंतींवर महत्त्वपूर्ण शिलालेख कोरलेला आहे. मागील भिंतीमध्ये सातवाहन राजवंशातील सात महत्त्वाच्या व्यक्तींच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. यामध्ये सातवाहन वंशाचे संस्थापक सिमुक सातवाहन, देवी नागनिका, श्रीसातकर्णी, कुमार भाय, महारठी त्रनकयिर, कुमार हकुश्री आणि कुमार सातवाहन यांचा समावेश होतो. यांपैकी एका जोडपुतळ्याच्या वरच्या बाजूस देवी नागनिका आणि श्रीसातकर्णी असा लेख कोरलेला आहे. प्रसिद्ध इतिहासकार वा. वि. मिराशी यांच्या मते हा लेख सातकर्णीची राणी असल्याचा निर्देश करतो आणि महारठी त्रनकयिर हा नागनिकेचा पिता असावा. तर शेवटचे दोन अनुक्रमे कुमार हकुश्री आणि कुमार सातवाहन हे सातकर्णी व नागनिका यांचे लहान पुत्र असावेत असा अंदाज वर्तवला जातो. नाणेघाट लेण्यात कोरलेला राणी नागनिकेचा हा शिलालेख ब्राह्मी लिपीत आणि प्राकृत भाषेत कोरलेला आहे. पुराभिलेखविद्यावंत योहान ब्यूलर आणि वा. वि. मिराशी यांसारख्या अभ्यासकांच्या मते या शिलालेखाचा काळ साधारणपणे इसवी सन पूर्व दुसरे ते पहिले शतक या दरम्यानचा असावा. सध्या अस्तित्वात असलेला हा शिलालेख वीस ओळींचा असून डाव्या भिंतीवर दहा ओळी आणि उजव्या भिंतीवर उर्वरित दहा ओळी कोरलेल्या आहेत. १८३७ मध्ये कर्नल विल्यम हेन्री साईक्स यांनी या शिलालेखाचा सर्वप्रथम उल्लेख रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या नियतकालिकामध्ये केला होता. त्यानंतर जेम्स प्रिन्सेप, भगवानलाल इंद्रजी, जॉर्ज ब्यूलर, वा. वि. मिराशी, अजयमित्र शास्त्री आणि शोभना गोखले यांसारख्या अनेक नामवंत इतिहासकारांनी व पुराभिलेखविशारदांनी या शिलालेखाचे वाचन करून त्याचा अन्वयार्थ लावण्याचे काम केले आहे. या शिलालेखात सातवाहन सम्राज्ञी नागनिकेचा सविस्तर उल्लेख आढळतो. अंगियकुलवर्धन वंशातील त्रनकयिरनामक महारठीची कन्या असलेल्या नागनिकेने सातवाहन राजा पहिला सातकर्णी याच्याशी विवाह केला होता. पतीच्या निधनानंतर तिने अत्यंत समर्थपणे सातवाहन साम्राज्याची धुरा सांभाळली होती. या शिलालेखाच्या प्रारंभी प्रजापती, धर्म, इंद्र, संकर्षण, वासुदेव, चंद्र, सूर्य, कुमार आणि यम, वरुण, कुबेर, इंद्र या चार दिक्पाळांना आदरपूर्वक अभिवादन करण्यात आले आहे. या शिलालेखात नागनिकेने सातकर्णी राजाबरोबर केलेल्या अनेक श्रौत यज्ञांचा सविस्तर उल्लेख आढळतो. यात प्रामुख्याने दोन अश्वमेध, एक राजसूय यज्ञ, तसेच अग्न्याधेय, गवामयन, आप्तोर्याम आणि इतर अनेक महत्त्वाच्या यज्ञांचा समावेश आहे. या यज्ञांच्या उल्लेखावरून तत्कालीन धार्मिक जीवनात यज्ञसंस्थेला किती मोठे स्थान होते याची स्पष्ट कल्पना येते. या सर्व यज्ञांच्या वर्णनाबरोबरच शिलालेखात ब्राह्मणांना मोठ्या प्रमाणावर दान देण्यात आलेल्या गाई, हत्ती, घोडे, रथ, कार्षापण नाणी आणि सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून त्या काळातील आर्थिक संपन्नता आणि सांस्कृतिक परिस्थितीवर चांगला प्रकाश पडतो. या शिलालेखात कार्षापण आणि प्रसर्पक यांसारख्या नाण्यांचा झालेला उल्लेख प्राचीन नाणकशास्त्राच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने अत्यंत मोलाचा ठरतो. याशिवाय, शिलालेखात आकड्यांचा आणि संख्याशास्त्राचा झालेला विपुल उल्लेख प्राचीन काळातील प्रगत गणिती व संख्याशास्त्रीय ज्ञानाची साक्ष देतो. या मार्गावरून ये-जा करणाऱ्या सर्वसामान्य जनतेला सातवाहन सम्राज्ञीने केलेल्या धार्मिक कार्याची आणि सातवाहनांच्या समृद्ध साम्राज्याची ओळख व्हावी, हा हा शिलालेख कोरण्यामागचा मुख्य उद्देश असावा, असा कयास अभ्यासक लावतात. प्राचीन ऐतिहासिक कालखंडात या मार्गावरून जाणारे परकीय व्यापारी, सार्थवाह आणि यात्रेकरू या सर्वांवर सातवाहन राजवंशाची महानता बिंबवण्यात या शिलालेखाने मोठी भूमिका बजावली आहे. नाणेघाटापासून काही अंतरावर असलेल्या जुन्नर या ठिकाणी प्रसिद्ध नाणकशास्त्रज्ञ पी. जे. चिन्मुळगुंद यांना १९७६ मध्ये सातकर्णी आणि नागनिका यांचे एक चांदीचे संयुक्त नाणे एका शेतकऱ्याकडून मिळाले होते. त्यावर ब्राह्मी लिपीत नायनिका आणि सिरी सातकनी असा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. तसेच नाणेघाटापासून कोकणाकडे जाणाऱ्या मार्गावर एका पाण्याच्या टाक्यावर सातवाहन राजा वासिष्ठिपुत्र स्कंद सातकर्णीचा शिलालेख भगवानलाल इंद्रजी यांनी प्रकाशित केला होता. या दोन्ही ऐतिहासिक बाबी नाणेघाटाचे महत्त्व अधिक अधोरेखित करतात. राणी नागनिकेचा हा शिलालेख आणि सातवाहन राजवंशाचे प्रतिमागृह हे भारतीय प्राचीन इतिहासाची अत्यंत विश्वासू साधने मानली जातात. या वास्तूचे आणि परिसराचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात घेऊन भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण खात्याने नाणेघाटाला राष्ट्रीय महत्त्वाचे स्थळ म्हणून घोषित केले आहे.