रेल्वे प्लॅटफॉर्मची उंची: प्रत्येक स्टेशनवर फलाट सारखेच असतात का? भारतीय रेल्वेचा नियम काय सांगतो?

स्थान: maharashtra

रेल्वेने प्रवास करताना अनेकदा एक गोष्ट सहज लक्षात येते. काही स्थानकांवरील फलाट रेल्वेच्या डब्याच्या प्रवेशद्वाराच्या जवळपास समान उंचीचे असतात, तर काही ठिकाणी डब्यात चढताना किंवा उतरताना पायरीचा वापर करावा लागतो. त्यामुळे प्रत्येक रेल्वे स्थानकावरील प्लॅटफॉर्मची उंची सारखीच असते का, असा प्रश्न अनेक प्रवाशांना पडतो. याचे उत्तर नाही असे आहे. भारतीय रेल्वेने फलाटांच्या उंचीसाठी तांत्रिक मानके निश्चित केली आहेत; मात्र स्थानकाचा प्रकार, रेल्वेमार्ग आणि प्रवाशांच्या गरजेनुसार उंचीत फरक असू शकतो.

फलाटांच्या उंचीसाठी ठरलेली मानके

भारतीय रेल्वेच्या ब्रॉडगेज मार्गांवर उच्चस्तरीय फलाटांची उंची साधारणपणे रुळांच्या वरच्या पातळीपासून ७६० ते ८४० मिलिमीटर असते. मध्यम उंचीच्या फलाटांसाठी साधारण ४५५ मिलिमीटरपर्यंतची मर्यादा नमूद केली जाते. काही स्थानकांवर फलाटाची उंची रुळांच्या पातळीच्या जवळपासही असू शकते.

याचा अर्थ प्रत्येक रेल्वे स्थानकावर एकाच मापाचा फलाट असणे आवश्यक नाही. रेल्वेच्या तांत्रिक नियमांनुसार स्थानकाची श्रेणी आणि संबंधित मार्गावरील गरज लक्षात घेऊन फलाटाची रचना केली जाते. त्यामुळे वेगवेगळ्या स्थानकांवर उंचीतील फरक दिसतो.

मुंबई उपनगरीय रेल्वेचे मानक वेगळे

मुंबईतील उपनगरीय रेल्वे सेवांमध्ये प्रवाशांची मोठी गर्दी असते. त्यामुळे डब्याच्या प्रवेशद्वाराची पातळी आणि फलाटाची उंची यांच्यातील अंतर कमी ठेवण्याला विशेष महत्त्व आहे. मुंबई उपनगरीय स्थानकांसाठी फलाटांची उंची ८४० ते ९२० मिलिमीटरपर्यंत वाढवण्यास रेल्वे मंत्रालयाने मान्यता दिली होती.

या बदलामागील मुख्य उद्देश प्रवाशांना रेल्वेत चढताना आणि उतरताना होणारा त्रास कमी करणे हा आहे. विशेषतः गर्दीच्या वेळेत मोठ्या संख्येने प्रवासी प्रवास करत असल्याने फलाट आणि डब्याची पातळी यांच्यातील योग्य समन्वय सुरक्षिततेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरतो.

फलाटाची उंची प्रवाशांच्या सुरक्षिततेसाठी महत्त्वाची

फलाटांची उंची ही केवळ बांधकाम किंवा तांत्रिक मापाची बाब नाही. तिचा थेट संबंध प्रवाशांच्या सुरक्षिततेशी आहे. फलाट आणि डब्याच्या प्रवेशद्वारामधील उंचीचे अंतर अधिक असल्यास प्रवाशांना चढताना किंवा उतरताना अडचण येऊ शकते. ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले आणि दिव्यांग प्रवाशांसाठी ही बाब अधिक महत्त्वाची आहे.

फलाटाची रचना योग्य असल्यास प्रवाशांची चढ-उतार प्रक्रिया अधिक सुलभ होऊ शकते. मात्र, फलाटाची उंची योग्य असली तरी गाडी पूर्ण थांबल्यानंतरच चढणे आणि उतरणे आवश्यक आहे. चालत्या रेल्वेत चढण्याचा किंवा उतरण्याचा प्रयत्न अपघाताला निमंत्रण देऊ शकतो.

स्थानकांच्या विकासात उच्चस्तरीय फलाटांना प्राधान्य

रेल्वे मंत्रालयाने ब्रॉडगेज मार्गांवरील स्थानकांमध्ये उच्चस्तरीय फलाट उपलब्ध करण्यावर भर दिला आहे. नवीन फलाटांची उभारणी आणि जुन्या फलाटांचे आधुनिकीकरण करताना प्रवाशांची सोय, सुरक्षितता आणि दिव्यांगांसाठीची सुलभता या बाबींचा विचार केला जातो.

अमृत भारत स्थानक योजनेतही स्थानकांवरील पायाभूत सुविधा सुधारण्यावर भर आहे. उच्चस्तरीय फलाट, प्रवाशांसाठी अधिक चांगल्या सुविधा आणि स्थानकांमधील ये-जा सुलभ करणे हे या विकास प्रक्रियेतील महत्त्वाचे भाग आहेत.

मग प्रत्येक स्थानकावरील फलाट सारखे का नसतात?

रेल्वे स्थानकांची रचना एकसारखी नसते. काही स्थानके उपनगरीय वाहतुकीसाठी असतात, तर काही लांब पल्ल्याच्या गाड्यांसाठी महत्त्वाची असतात. रेल्वे मार्गाची वैशिष्ट्ये, डब्यांची रचना, स्थानकाचा प्रकार आणि उपलब्ध जागा या घटकांमुळे फलाटांच्या उंचीत फरक असू शकतो. मात्र, ही उंची रेल्वेच्या निर्धारित तांत्रिक निकषांनुसार असणे आवश्यक आहे.

थोडक्यात, प्रत्येक रेल्वे स्टेशनवरील फलाटांची उंची सारखी नसते. भारतीय रेल्वेने त्यासाठी वेगवेगळी मानके निश्चित केली आहेत. प्रवाशांची सुरक्षितता, डब्यांमध्ये चढ-उतार करण्याची सोय आणि स्थानकाचा वापर यांचा विचार करून फलाटांची उंची ठरवली जाते. त्यामुळे पुढच्या रेल्वे प्रवासात फलाटांची उंची वेगळी दिसली, तर त्यामागे तांत्रिक आणि व्यवस्थापकीय कारणे असू शकतात.