काँग्रेसच्या देणगीत ७५ टक्क्यांची घसरण; राहुल गांधींच्या आक्रमक राजकारणाला निधीचा मोठा फटका?

स्थान: maharashtra

काँग्रेस नेते राहुल गांधी आणि पक्षाध्यक्ष मल्लिकार्जुन खरगे यांच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेसने केंद्र सरकारविरोधात आक्रमक भूमिका घेतली आहे. निवडणूक आयोगाच्या कारभारापासून ते विविध राष्ट्रीय मुद्द्यांपर्यंत काँग्रेसने सरकारला घेरण्याचा प्रयत्न सुरू केला आहे. मात्र, एकीकडे राजकीय संघर्ष तीव्र होत असताना दुसरीकडे पक्षाच्या आर्थिक स्थितीबाबत धक्कादायक आकडेवारी समोर आली आहे. काँग्रेसला मिळणाऱ्या देणग्यांमध्ये तब्बल ७५ टक्क्यांची घट झाली आहे. २०२४-२५ या आर्थिक वर्षाच्या तुलनेत २०२५-२६ मध्ये पक्षाला मिळालेला मोठा निधी लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे.

देणग्यांमध्ये नेमकी किती घट?

निवडणूक आयोगाकडे सादर करण्यात आलेल्या काँग्रेसच्या २०२५-२६ या आर्थिक वर्षाच्या योगदान अहवालानुसार, २० हजार रुपयांपेक्षा अधिक रकमेच्या देणग्यांमधून पक्षाला १३०.७ कोटी रुपये मिळाले. याआधी २०२४-२५ मध्ये याच प्रकारच्या देणग्यांमधून काँग्रेसला ५१७.४ कोटी रुपये प्राप्त झाले होते. म्हणजेच एका वर्षात या देणग्यांमध्ये जवळपास ७५ टक्क्यांची घसरण झाली आहे. गेल्या तीन वर्षांतील हा पक्षाचा सर्वात कमी देणगी निधी असल्याचे वृत्त आहे. <Cite refs={["turn229719search0","turn229719search4"]}/>

लोकसभा निवडणुकीच्या वर्षात काँग्रेसला मोठ्या प्रमाणावर देणग्या मिळाल्या होत्या. निवडणुकीच्या काळात राजकीय पक्षांना मिळणाऱ्या आर्थिक पाठबळात वाढ होणे स्वाभाविक मानले जाते. मात्र, त्यानंतरच्या आर्थिक वर्षात देणग्यांमध्ये झालेली मोठी घट पक्षाच्या आर्थिक नियोजनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते.

प्रूडंट इलेक्टोरल ट्रस्टचे योगदानही घटले

काँग्रेसच्या देणगी व्यवस्थेत इलेक्टोरल ट्रस्टचे योगदान महत्त्वाचे राहिले आहे. २०२४-२५ मध्ये प्रूडंट इलेक्टोरल ट्रस्टने काँग्रेसला सुमारे २१६ कोटी रुपये दिले होते. त्या वर्षातील पक्षाच्या एकूण मोठ्या देणग्यांमध्ये या ट्रस्टचा वाटा ४१.८ टक्के होता.

मात्र, २०२५-२६ मध्ये प्रूडंट ट्रस्टकडून मिळालेला निधी कमी होऊन २५ कोटी रुपयांवर आला. पक्षाला मिळालेल्या एकूण देणग्यांमध्ये या ट्रस्टचा वाटा सुमारे १९ टक्के राहिला. यावरून काँग्रेसच्या निधीतील घसरणीमागे मोठ्या संस्थात्मक देणगीदारांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठबळात झालेली घटही महत्त्वाची असल्याचे दिसते. <Cite refs={["turn229719search2","turn229719search3"]}/>

मोठ्या देणगीदारांवर अवलंबित्व कायम

२०२५-२६ मध्ये प्रूडंट ट्रस्टव्यतिरिक्त स्टार सिमेंट लिमिटेडने पाच कोटी रुपये, सज्जन भजंका यांनी चार कोटी रुपये, तर अफनान कन्स्ट्रक्शन्सने तीन कोटी रुपये दिले. प्रेम कुमार भजंका यांच्याकडून दोन कोटी रुपये, तर इप्सम प्रोअॅडव्हायझर्स आणि एसएमएस बिल्डर्सकडून प्रत्येकी एक कोटी रुपये देण्यात आले.

या अहवालातील आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे एक कोटी किंवा त्यापेक्षा अधिक देणगी देणाऱ्या नऊ देणगीदारांकडून मिळून सुमारे ४३ कोटी रुपये प्राप्त झाले. दुसरीकडे, पाच लाख रुपये किंवा त्यापेक्षा कमी रकमेच्या १,३२१ देणग्यांमधून एकूण ३७.२ कोटी रुपये मिळाले. यावरून मोठ्या देणगीदारांचा पक्षाच्या निधीतील प्रभाव स्पष्ट होतो. <Cite refs={["turn229719search2","turn229719search4"]}/>

निधीतील घसरणीचा राजकीय परिणाम काय?

राजकीय पक्षांसाठी निधी हा केवळ आर्थिक विषय नसतो. पक्षाची संघटनात्मक बांधणी, निवडणूक प्रचार, जनसंपर्क मोहिमा, कार्यालयीन व्यवस्था आणि देशभरातील राजकीय कार्यक्रमांसाठी आर्थिक संसाधने आवश्यक असतात. त्यामुळे देणग्यांमध्ये मोठी घट झाल्यास पक्षाला आर्थिक नियोजन अधिक काळजीपूर्वक करावे लागू शकते.

मात्र, देणग्यांमध्ये झालेली घट म्हणजे पक्षाचे संपूर्ण उत्पन्न ७५ टक्क्यांनी कमी झाले, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. कारण ही आकडेवारी २० हजार रुपयांपेक्षा अधिक रकमेच्या योगदानाशी संबंधित आहे. कूपन विक्री, सभासद शुल्क आणि इतर उत्पन्नाचे संपूर्ण चित्र स्वतंत्र लेखापरीक्षण अहवालातून स्पष्ट होईल. २०२४-२५ मध्ये काँग्रेसला कूपन विक्रीतून ३५० कोटी रुपयांपेक्षा अधिक उत्पन्न मिळाले होते. <Cite refs={["turn229719search1","turn229719search2"]}/>

आक्रमक राजकारणासोबत आर्थिक बळही आवश्यक

राहुल गांधी यांच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेस विविध राष्ट्रीय मुद्द्यांवर सरकारला आव्हान देत आहे. मात्र, राजकीय आक्रमकता टिकवण्यासाठी मजबूत संघटना आणि आर्थिक संसाधनेही तितकीच महत्त्वाची आहेत. देणग्यांमधील घसरण काँग्रेससमोर आर्थिक व्यवस्थापनाचे आव्हान उभे करते. ही घसरण नेमकी कोणत्या कारणांमुळे झाली, याचे उत्तर केवळ आकडेवारीतून मिळत नाही. त्यासाठी देणगीदारांचा कल, निवडणूक वर्षाचा प्रभाव आणि पक्षाच्या निधी उभारणीच्या पद्धतींचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.

एकीकडे काँग्रेस केंद्र सरकारविरोधात राजकीय लढाई तीव्र करत असताना दुसरीकडे पक्षाला निधी उभारणीच्या आघाडीवरही नव्याने रणनीती आखावी लागणार आहे. त्यामुळे आगामी काळात काँग्रेसची राजकीय ताकद आणि आर्थिक स्थिती या दोन्ही बाबींवर लक्ष राहणार आहे.