जनभावनेसोबत गज भावनाही जपावी
हत्तींच्या हक्क आणि भावनिक नात्याची कथा
भारतीय संस्कृतीत हत्ती हा केवळ प्राणी नाही — तो आपला मित्र आहे, आपला रक्षक आहे, आणि अनेकांसाठी तर तो साक्षात देवाचे रूप आहे. मंदिरांच्या उंबरठ्यापाशी, मठांच्या दाराशी किंवा धार्मिक मिरवणुकीत उभा असलेला तो, केवळ नजरेला नव्हे तर मनालाही भारावून टाकतो. पण आपण एक गोष्ट सतत विसरतो — जनभावना जशा असतात, तशाच गज भावनाही असतात.
अलीकडेच घडलेल्या दोन घटनांनी हा मुद्दा पुन्हा प्रकाशझोतात आणला. पहिली, आमदार विनय कोरे यांनी एका हत्तीच्या हक्कांसाठी दिलेला लढा. हा हत्ती आपल्या माहुत, सेवक आणि त्या मठाच्या वातावरणाशी वर्षानुवर्षे जुळलेला होता. पण न्यायालयीन आदेशानंतर त्याला बंगळूर येथील वाइल्ड लाइफ एसओएस मध्ये हलवण्यात आले. वातावरण बदलले, माणसं बदलली, गंध बदलले… आणि बदलला त्याचा जीवही. काही दिवसांतच त्याचा मृत्यू झाला.
दुसरी घटना — अहमदनगरच्या मठातील हत्तीला नागपूरच्या एका धार्मिक कार्यक्रमासाठी आणण्यात आलं. आयोजकांसाठी हा आनंदाचा क्षण होता, भक्तांसाठी तो उत्साहाचा विषय होता, पण हत्तीच्या दृष्टीने पाहिल्यास ही एक मानसिक परीक्षा होती. कारण हत्ती हा केवळ पायांनी मोठा नाही तर भावनांनीही विशाल असतो.
आज मठ, मंदिर, किंवा वनविभागात असलेले बरेच हत्ती जंगलातून पकडून आणलेले नसतात. ते तिथेच जन्मलेले, वाढलेले आणि त्या जागेच्या आवाज, वास, आणि माणसांच्या संगतीशी एकरूप झालेले असतात. त्यांच्या माहुताचे शब्द, हाताची स्पर्श, अन्न देणाऱ्या हातांचा लळा — ही त्यांची दुनिया असते. अचानक ही दुनिया हिरावून घेतली तर ते नैराश्यात जातात. त्यांचे आरोग्य बिघडते, आणि कधी कधी त्यांची हयातही संपते.
आपण माणसं, घर बदलताना, गाव सोडताना, नोकरीत ठिकाण बदलताना अस्वस्थ होतो. मग एका हत्तीला, जो आपल्या आयुष्यभर एका वातावरणात राहिलेला असतो, त्याला अचानक दुसरीकडे नेलं तर त्याचं मन किती अस्वस्थ होईल हे आपण समजून घेण्याची गरज आहे. हत्ती हा आठवणी जपणारा प्राणी आहे. तो चेहेरे विसरत नाही. त्याला नात्यांचा लळा असतो.
आणि इथेच “गज भावना” हा मुद्दा महत्त्वाचा ठरतो. आपण हत्तीला धार्मिक प्रतीक मानतो, गणपती बाप्पाचा सजीव प्रतिबिंब मानतो. पण त्याच्या भावनांना, त्याच्या मानसिक स्वास्थ्याला प्राधान्य देत नाही. धार्मिक सोहळ्यात तो असला तर आपल्याला आनंद होतो, पण तो आनंद त्याच्या वेदनेच्या किमतीवर नको मिळायला.
जनभावना महत्त्वाच्या आहेतच — पण त्या जपत असताना गज भावना पायदळी तुडवू नयेत. निर्णय घेताना कायदा, प्रशासन, तज्ञांचा सल्ला आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे हत्तीचा दृष्टिकोनही तितकाच विचारात घ्यायला हवा. कारण हत्ती हा आपल्या परंपरेचा केवळ सजीव भाग नाही, तर आपल्या भावनिक वारशाचा जीवंत दस्तऐवज आहे.
जर आपण ही समज ठेवली, तर भविष्यात हत्तींच्या बाबतीत होणारे निर्णय अधिक संवेदनशील, अधिक मानवी आणि खऱ्या अर्थाने धार्मिक ठरतील. आणि तेव्हाच आपण अभिमानाने सांगू शकू — हो, आम्ही जनभावना जपल्या… आणि गज भावना ही जपल्या!
✍ राकेश भास्कर
