केदारनाथ धाममध्ये कचऱ्याचा डोंगर, प्रशासनाची चिंता वाढली

स्थान: केदारनाथ

उत्तराखंडमधील प्रसिद्ध आणि अत्यंत संवेदनशील हिमालयी तीर्थक्षेत्र असलेल्या केदारनाथ धाममधून एक अत्यंत महत्त्वाची आणि पर्यावरणविषयक चिंता वाढवणारी बातमी समोर आली आहे. प्रसिद्ध धार्मिक स्थळ असलेल्या केदारनाथमध्ये यंदाच्या वर्षी जमा झालेल्या कचऱ्याचे वाढते आकडे पाहून पर्यावरणतज्ज्ञ आणि स्थानिक प्रशासन चिंतेत पडले आहेत. मिळालेल्या अधिकृत माहितीनुसार, या वर्षी केवळ पाच महिन्यांच्या कालावधीत म्हणजेच एप्रिल ते ऑगस्ट २०२६ या काळात केदारनाथ धाममधून तब्बल ५०.३० मीट्रिक टन कचरा बाहेर काढण्यात आला आहे. हा कचरा गेल्या वर्षीच्या संपूर्ण पर्यटन हंगामात गोळा करण्यात आलेल्या कचऱ्याच्या तुलनेत अडीच पटींहून अधिक आहे. या आकडेवारीमुळे पवित्र धाममधील वाढत्या पर्यटनाचा पर्यावरणावर होत असलेला विपरीत परिणाम पुन्हा एकदा चव्हाट्यावर आला आहे. ही सर्व माहिती एका माहिती अधिकाराच्या अर्जाद्वारे (RTI) समोर आली असून, त्यामुळे धार्मिक प्रवासासोबतच पर्यावरणाच्या संरक्षणाचा मुद्दा ऐरणीवर आला է. उत्तर प्रदेशातील नोएडा येथील एक जागरूक माहिती अधिकार कार्यकर्ते अमित गुप्ता यांनी केदारनाथ परिसरातील कचऱ्याची नेमकी स्थिती काय आहे, हे जाणून घेण्यासाठी नगर पंचायतकडे एक आरटीआई अर्ज दाखल केला होता. या अर्जाला उत्तर देताना केदारनाथ नगर पंचायतने हे धक्कादायक आकडे अधिकृतपणे सादर केले आहेत. या माहितीनुसार, एप्रिल ते ऑगस्ट २०२६ या अवघ्या पाच महिन्यांच्या काळात ५०.३० मीट्रिक टन कचरा जमा होणे ही अत्यंत गंभीर बाब मानली जात आहे. जर आपण मागील वर्षांच्या आकडेवारीवर नजर टाकली, तर केदारनाथमधील कचरा व्यवस्थापनाची बिकट परिस्थिती स्पष्टपणे लक्षात येते. वर्ष २०२३ मध्ये संपूर्ण वर्षात केदारनाथ धाममधून ३२.५८ मीट्रिक टन कचरा निघाला होता. त्यानंतर वर्ष २०२४ मध्ये हा आकडा थोडा कमी होऊन २६.१० मीट्रिक टन नोंदवला गेला. याशिवाय, वर्ष २०२५ मध्ये संपूर्ण पर्यटन हंगामात केवळ २१.४० मीट्रिक टन कचरा गोळा झाला होता. मात्र, २०२६ च्या पहिल्याच पाच महिन्यांत हा आकडा थेट ५०.३० मीट्रिक टनवर पोहोचल्याने केवळ काही महिन्यांतच कचऱ्याचे प्रमाण तिप्पट झाल्याचे दिसून येते. २०२६ मधील महिनानिहाय कचरा उत्पादन पाहिले तर एप्रिल महिन्यात १.७ मीट्रिक टन कचरा निघाला, जो धाम उघडण्याच्या सुरुवातीचा काळ होता. त्यानंतर मे महिन्यात प्रवाशांची गर्दी वाढल्याने हा आकडा थेट १६.३ मीट्रिक टनवर पोहोचला. जून महिन्यात ११.५ मीट्रिक टन, जुलै महिन्यात १०.५ मीट्रिक टन आणि ऑगस्ट महिन्यात १०.३ मीट्रिक टन कचरा नोंदवला गेला. यावरून असे स्पष्ट होते की, पर्यटकांची मोठी गर्दी असताना कचऱ्याचे प्रमाणही मोठ्या प्रमाणात वाढते. वाढत्या कचऱ्याच्या या समस्येमुळे हिमालयीन परिसंस्थेला धोका निर्माण झाला आहे. आरटीआईच्या उत्तरात असेही नमूद करण्यात आले आहे की, २०२६ मध्ये उत्पादित झालेल्या कचऱ्यामध्ये सुमारे २० मीट्रिक टन प्लास्टिक कचऱ्याचा समावेश होता. यातील १८.५ मीट्रिक टन प्लास्टिक कचऱ्यावर योग्य ती प्रक्रिया करून त्याचे निस्तारण (processed) करण्यात आले आहे. नगर पंचायतच्या दाव्यानुसार, गेल्या पाच वर्षांत कचरा व्यवस्थापनासाठी चार लँडफिल तयार करण्यात आले आहेत. एकूण ३०,००० वर्ग फूट लँडफिल क्षेत्र पैकी सध्या २८,००० वर्ग फूट क्षेत्र शिल्लक आहे, ज्यावर भविष्यात कचऱ्याचा भार पडणार आहे. तरीही, ज्या वेगाने कचरा गोळा होत आहे, त्यावरून ही जागा किती दिवस पुरेल याबाबत शंका व्यक्त केली जात आहे. केदारनाथ हे केवळ एक धार्मिक स्थान नसून ते एक अत्यंत संवेदनशील हिमालयीन परिसंस्थेचा भाग आहे. येथे मोठ्या संख्येने येणारे तीर्थयात्री आणि पर्यटक यांच्यामुळे प्लास्टिक आणि इतर कचऱ्याचा प्रश्न गंभीर बनत चालला आहे. आरटीआय कार्यकर्ते अमित गुप्ता आणि विविध पर्यावरण अभ्यासकांच्या मते, जर यावर तातडीने आणि कठोर उपाययोजना केली गेली नाही, तर येत्या काळात हा कचरा केदारनाथच्या नैसर्गिक सौंदर्यासाठी आणि पर्यावरणासाठी एक मोठा शाप ठरू शकतो. तीर्थयात्रींची संख्या दिवसेंदिवस वाढत आहे, ज्यामुळे सुविधांवर आणि कचरा व्यवस्थापनावर प्रचंड ताण येत आहे. प्रशासनाकडून कचरा उचलण्याचे आणि त्यावर प्रक्रिया करण्याचे प्रयत्न सुरू असले तरी, वाढत्या कचऱ्याचा वेग पाहता हे प्रयत्न अपुरे पडत असल्याची भावना पर्यावरणप्रेमी व्यक्त करत आहेत. येत्या काळात प्रशासनाला या समोरावर मात करण्यासाठी अधिक कडक नियम लागू करावे लागतील, जसे की प्लॅस्टिकच्या वापरांवर पूर्ण बंदी आणि कचरा निर्मूलनासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर. या संपूर्ण प्रकरणामुळे आता केवळ उत्तराखंड सरकारच नाही, तर देशातील तमाम पर्यावरणप्रेमींचे लक्ष केदारनाथ धाममधील कचरा व्यवस्थापनाकडे लागले आहे. धार्मिक श्रद्धेसोबतच निसर्गाचे जतन करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे, आणि हा वाढता कचऱ्याचा आकडा आपल्याला याच दिशेने तातडीने पावले उचलण्याची आठवण करून देत आहे.