देसी एसी: १६ वर्षीय कल्याणीची कल्पकता; अवघ्या १,८०० रुपयांत थंडावा देणारे उपकरण

स्थान: बुंदेलखंड

# देसी एसी: कमी खर्चातील तंत्रज्ञानातून उष्णतेवर मात करण्याचा प्रयत्न

उन्हाळ्यात वाढणारे तापमान, महागडी विद्युत उपकरणे आणि वाढते वीजबिल यामुळे सर्वसामान्य कुटुंबांसमोर थंडावा मिळवण्याचे आव्हान उभे राहते. अशा परिस्थितीत उत्तर प्रदेशातील झाशी येथील १६ वर्षीय कल्याणी श्रीवास्तव हिने कमी खर्चात थंडावा देणारे उपकरण तयार केल्याची बातमी लक्ष वेधून घेते. अवघ्या १,८०० रुपयांत तयार केलेल्या या उपकरणाला ‘देसी एसी’ असे नाव देण्यात आले आहे. मात्र, या कल्पक प्रयोगाकडे केवळ स्वस्त पर्याय म्हणून नव्हे, तर स्थानिक गरजांमधून निर्माण होणाऱ्या नवकल्पनेच्या उदाहरणाच्या रूपात पाहणे महत्त्वाचे आहे.

## महागड्या एसीला पर्याय शोधण्याचा प्रयत्न

बुंदेलखंडसारख्या उष्ण भागांमध्ये उन्हाळ्यातील तापमान नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम करू शकते. घरात थंडावा टिकवण्यासाठी एअर कंडिशनर उपयुक्त ठरत असला, तरी त्याची खरेदी, देखभाल आणि विजेचा खर्च अनेक कुटुंबांच्या आवाक्याबाहेर असतो. पंख्याने मिळणारा दिलासा काही परिस्थितींमध्ये अपुरा ठरू शकतो.

याच पार्श्वभूमीवर कल्याणीने कमी खर्चात थंडावा मिळवण्याचा प्रयत्न केला. उपलब्ध माहितीनुसार, तिच्या उपकरणाची निर्मिती साध्या साहित्याच्या साहाय्याने करण्यात आली असून, त्यासाठी सुमारे १,८०० रुपये खर्च आल्याचे सांगितले जाते. ही बाब विशेषतः मर्यादित आर्थिक साधने असलेल्या कुटुंबांसाठी लक्षवेधी आहे.

## थर्माकोलची पेटी आणि १२ व्होल्टचा पंखा

कल्याणीच्या ‘देसी एसी’मध्ये थर्माकोलपासून तयार केलेल्या बर्फाच्या पेटीचा आणि १२ व्होल्टच्या डीसी फॅनचा वापर करण्यात आला आहे. पेटीतील थंड भागातून हवा पुढे पाठवली जाते आणि विशिष्ट आकाराच्या पाइपमधून ती बाहेर सोडली जाते. या प्रक्रियेमुळे जवळच्या परिसरात थंड हवेचा अनुभव मिळू शकतो.

पारंपरिक एअर कंडिशनरमध्ये रेफ्रिजरेशन यंत्रणेच्या मदतीने खोलीतील उष्णता बाहेर काढली जाते. त्याउलट, बर्फावर आधारित या उपकरणाची कार्यपद्धती वेगळी आहे. त्यामुळे दोन्ही उपकरणांची क्षमता आणि परिणामकारकता समान मानता येत नाही. बर्फ वितळल्यानंतर पुन्हा बर्फाची व्यवस्था करावी लागते, तसेच प्रत्यक्ष वापरात किती काळ थंडावा टिकतो, हेही महत्त्वाचे प्रश्न आहेत.

## तापमानात ४ ते ५ अंशांची घट? दाव्याची पडताळणी आवश्यक

या उपकरणामुळे तासाभरात खोलीचे तापमान सुमारे ४ ते ५ अंश सेल्सिअसने कमी होऊ शकते, असा दावा संबंधित वृत्तामध्ये करण्यात आला आहे. मात्र, उपलब्ध माहितीत या निष्कर्षासाठी वापरलेली चाचणी पद्धत, खोलीचा आकार, बाहेरील तापमान, आर्द्रता किंवा उपकरण किती वेळ चालवले गेले याचा तपशील दिलेला नाही.

त्यामुळे हा आकडा सर्व परिस्थितींमध्ये मिळणारा निश्चित परिणाम समजणे योग्य ठरणार नाही. प्रत्यक्ष परिणाम खोलीचा आकार, हवेशीरपणा, बर्फाचे प्रमाण आणि परिसरातील हवामान यांवर अवलंबून असू शकतो. स्वतंत्र आणि नियंत्रित चाचण्यांमधून या उपकरणाची कार्यक्षमता तपासल्यास त्याच्या उपयोगाबाबत अधिक स्पष्टता मिळेल.

## कमी खर्चातील नवकल्पनांना प्रोत्साहन गरजेचे

कल्याणीचा प्रयोग एका व्यापक प्रश्नाकडे लक्ष वेधतो: तंत्रज्ञान केवळ महागड्या उत्पादनांपुरते मर्यादित राहावे का? स्थानिक गरज ओळखून, उपलब्ध साहित्य वापरून आणि मर्यादित खर्चात उपाय शोधण्याची वृत्ती विद्यार्थ्यांमध्ये विकसित होणे महत्त्वाचे आहे. शाळांमधील विज्ञान प्रयोग, मार्गदर्शन आणि प्रात्यक्षिक चाचण्यांच्या माध्यमातून अशा कल्पनांना अधिक सक्षम करता येऊ शकते.

तथापि, ‘वीजबिलाची चिंता नाही’ हा दावा करताना सावधगिरी आवश्यक आहे. १२ व्होल्टचा डीसी फॅन चालवण्यासाठीही विद्युत ऊर्जेची गरज असते. उपकरणाची एकूण ऊर्जा-गरज किती आहे आणि त्यासाठी कोणता वीजपुरवठा वापरला जातो, याची माहिती उपलब्ध नसल्यामुळे ते पूर्णपणे विजेशिवाय चालते किंवा त्याचा खर्च नगण्य आहे, असे म्हणता येत नाही.

## निष्कर्ष

१६ वर्षीय कल्याणी श्रीवास्तव हिचा ‘देसी एसी’ हा कमी खर्चातील कल्पकतेचा उल्लेखनीय प्रयत्न आहे. मात्र, त्याची परिणामकारकता, टिकाऊपणा, सुरक्षितता आणि प्रत्यक्ष वीजखर्च यांचे वस्तुनिष्ठ मूल्यमापन होणे तितकेच आवश्यक आहे. अशा प्रयोगांचे महत्त्व केवळ तात्पुरता थंडावा देण्यात नसून, समस्यांकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची आणि विज्ञानाचा उपयोग सर्वसामान्यांच्या गरजांसाठी करण्याची प्रेरणा देण्यात आहे. योग्य चाचण्या आणि तांत्रिक मार्गदर्शन मिळाल्यास अशा कल्पना अधिक उपयुक्त स्वरूपात विकसित होऊ शकतात.