भंडारा प्राणिदंशाच्या घटना वाढल्या; नऊ महिन्यांत ९,१२४ नागरिकांना चावा, श्वानदंशाचे सर्वाधिक प्रमाण

स्थान: भंडारा

# भंडारा प्राणिदंशाच्या घटना वाढल्या; नऊ महिन्यांत ९,१२४ नागरिकांना चावा, श्वानदंशाचे सर्वाधिक प्रमाण

**भंडारा, दि. २१ ऑक्टोबर :** भंडारा जिल्ह्यात प्राणिदंशाच्या वाढत्या घटना सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीने चिंतेचा विषय बनल्या आहेत. जानेवारी ते सप्टेंबर २०२६ या नऊ महिन्यांत जिल्ह्यात प्राणिदंशाच्या तब्बल ९,१२४ घटना नोंदविण्यात आल्या असून, त्यापैकी ७,२९६ घटना श्वानदंशाच्या आहेत. मागील वर्षाच्या याच कालावधीच्या तुलनेत प्राणिदंशाच्या घटनांमध्ये ५२९ ने वाढ झाली आहे. त्यामुळे नागरिकांची सतर्कता, वेळेवर वैद्यकीय उपचार आणि भटक्या श्वानांच्या व्यवस्थापनाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे.

## नऊ महिन्यांत प्राणिदंशाच्या घटनांमध्ये ६.१५ टक्के वाढ

जानेवारी ते सप्टेंबर २०२५ या कालावधीत भंडारा जिल्ह्यात प्राणिदंशाच्या ८,५९५ घटना नोंदविण्यात आल्या होत्या. २०२६ मध्ये याच कालावधीत ही संख्या वाढून ९,१२४ झाली. म्हणजेच वर्षभराच्या तुलनात्मक कालावधीत ५२९ घटनांची वाढ झाली असून, ही वाढ ६.१५ टक्के आहे.

या घटनांमध्ये श्वानदंशाबरोबरच मांजर, माकड आणि अन्य प्राण्यांच्या चावण्याचाही समावेश आहे. एकूण घटनांपैकी ७,२९६ घटना श्वानदंशाच्या असल्याने नागरिकांच्या सुरक्षिततेसाठी प्रभावी प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांची गरज अधोरेखित होते. मात्र, या आकडेवारीवरून वाढीमागील नेमकी कारणे स्पष्ट होत नाहीत. त्यासाठी घटनांचे ठिकाण, परिस्थिती आणि संबंधित स्थानिक घटकांचा अभ्यास आवश्यक आहे.

## रेबीजचा धोका; उपचारात विलंब टाळणे गरजेचे

प्राणिदंशानंतर सर्वांत महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे रेबीजचा संभाव्य धोका. रेबीज हा गंभीर विषाणूजन्य आजार असून, लक्षणे सुरू झाल्यानंतर तो जवळजवळ नेहमीच प्राणघातक ठरतो. मात्र, चाव्यानंतर जखम तातडीने स्वच्छ धुणे आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार प्रतिबंधात्मक उपचार घेणे यामुळे आजाराचा धोका टाळता येऊ शकतो.

अनेकदा जखम छोटी असल्याने किंवा प्राणी पाळीव असल्याने नागरिक उपचारांकडे दुर्लक्ष करतात. परंतु प्राण्याच्या चाव्याची तीव्रता आणि परिस्थिती लक्षात घेऊन वैद्यकीय तपासणी आवश्यक असते. घरगुती उपायांवर अवलंबून राहणे किंवा लसीकरण पुढे ढकलणे धोकादायक ठरू शकते.

## जिल्ह्यात रेबीज प्रतिबंधक लसीचे ५,१३९ डोस उपलब्ध

जिल्हा सामान्य रुग्णालय आणि जिल्हा परिषद यांच्या माहितीनुसार, प्राणिदंशाच्या रुग्णांना उपचार मिळावेत यासाठी आरोग्य यंत्रणा सज्ज ठेवण्यात आली आहे. प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, ग्रामीण रुग्णालये, उपजिल्हा रुग्णालये आणि जिल्हा रुग्णालय स्तरावर रेबीज प्रतिबंधक लस (ARV) उपलब्ध असल्याचे सांगण्यात आले आहे. सध्या जिल्ह्यात या लसीचे एकूण ५,१३९ डोस उपलब्ध आहेत.

गंभीर स्वरूपाच्या प्राणिदंशाच्या घटनांमध्ये आवश्यक ठरू शकणाऱ्या रेबीज इम्युनोग्लोब्युलिनचे (RIG) ग्रामीण, उपजिल्हा आणि जिल्हा रुग्णालय स्तरावर मिळून १६९ डोस उपलब्ध असल्याची माहितीही देण्यात आली आहे. प्रत्यक्ष उपचारात कोणती लस किंवा औषध आवश्यक आहे, हे जखमेचे स्वरूप आणि वैद्यकीय मूल्यमापनानुसार डॉक्टर ठरवतात. त्यामुळे चावा घेतल्यानंतर तातडीने जवळच्या आरोग्य केंद्रात किंवा रुग्णालयात जाणे महत्त्वाचे आहे.

## भटक्या श्वानांच्या नियंत्रणासाठी समन्वित प्रयत्न आवश्यक

प्राणिदंशाच्या घटना कमी करण्यासाठी केवळ उपचारांची व्यवस्था पुरेशी नाही. भटक्या श्वानांचे व्यवस्थापन, प्राण्यांचे लसीकरण, स्थानिक स्वराज्य संस्थांची सक्रिय भूमिका आणि नागरिकांमधील जनजागृती या उपायांना समान महत्त्व आहे. पशुसंवर्धन विभाग आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये समन्वय साधण्यावर भर देण्यात येत असल्याचे आरोग्य यंत्रणेने स्पष्ट केले आहे.

या उपाययोजनांची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी प्राणिदंशाच्या घटनांची नियमित नोंद, अधिक घटना घडणाऱ्या परिसरांची ओळख आणि तक्रारींवर वेळेत कार्यवाही आवश्यक आहे. नागरिकांनीही प्राण्यांना विनाकारण त्रास देणे टाळावे आणि संशयास्पद वर्तन दिसल्यास संबंधित यंत्रणेला कळवावे.

## चावा घेतल्यास जखम १५ मिनिटे धुवा

कुत्रा किंवा अन्य प्राण्याने चावा घेतल्यास जखम साबण आणि वाहत्या पाण्याने किमान १५ मिनिटे धुवावी. त्यानंतर त्वरित वैद्यकीय सल्ला घ्यावा. डॉक्टरांच्या निर्देशानुसार रेबीज प्रतिबंधक लस, आवश्यक असल्यास रेबीज इम्युनोग्लोब्युलिन आणि धनुर्वात प्रतिबंधक उपचार घ्यावेत. जखमेवर माती, तेल, लिंबू, मिरची पावडर किंवा इतर घरगुती पदार्थ लावू नयेत. उपचार घेण्यास विलंबही करू नये.

## जनजागृती आणि प्रतिबंध हाच प्रभावी मार्ग

भंडारा जिल्ह्यातील प्राणिदंशाच्या वाढत्या घटना केवळ आरोग्य यंत्रणेपुरत्या मर्यादित नसून, त्या सार्वजनिक सुरक्षिततेशीही संबंधित आहेत. उपलब्ध लस आणि उपचारांची माहिती नागरिकांपर्यंत पोहोचविणे, भटक्या प्राण्यांचे शास्त्रीय पद्धतीने व्यवस्थापन करणे आणि चाव्यानंतर तातडीने वैद्यकीय मदत घेण्याची सवय रुजविणे आवश्यक आहे. प्राणिदंशाकडे किरकोळ घटना म्हणून न पाहता वेळेत उपचार घेणे, हाच रेबीजपासून बचावाचा सर्वांत महत्त्वाचा मार्ग आहे.