प्लास्टिकच्या नोटा चलनात आणण्याची तयारी; १० आणि २० रुपयांच्या नोटांसाठी आरबीआयचा प्रकल्प

स्थान: नवी दिल्ली

देशातील चलनव्यवस्थेत तंत्रज्ञानाच्या मदतीने बदल करण्याच्या दिशेने भारतीय रिझर्व्ह बँक (आरबीआय) पाऊल टाकत असल्याचे वृत्त आहे. १० आणि २० रुपयांच्या नोटांसाठी पॉलिमर म्हणजेच प्लास्टिकच्या नोटांचा प्रकल्प हाती घेण्यात येत असल्याची माहिती समोर आली आहे. या नोटांचा आकार सध्या चलनात असलेल्या कागदी नोटांइतकाच ठेवण्याचे नियोजन असल्याने एटीएम यंत्रणेत मोठे बदल करण्याची आवश्यकता भासणार नसल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे.

### १ एप्रिल २०२७ पासून प्रकल्प सुरू होण्याची शक्यता

मनीकंट्रोलच्या वृत्तानुसार, प्लास्टिक नोटांच्या प्रकल्पाची सुरुवात १ एप्रिल २०२७ पासून करण्याचे नियोजन आहे. या प्रकल्पांतर्गत सुरुवातीला १० आणि २० रुपयांच्या मूल्याच्या नोटा तयार करण्यावर भर दिला जाणार असल्याचे सांगण्यात आले आहे. मात्र, या नोटा सर्वसामान्यांच्या हातात नेमक्या कधीपासून येतील, याबाबत उपलब्ध वृत्तात स्पष्ट माहिती देण्यात आलेली नाही.

पॉलिमर नोटांचा आकार सध्याच्या नोटांप्रमाणेच ठेवण्याचा विचार महत्त्वाचा मानला जात आहे. कारण नोटांचा आकार बदलल्यास एटीएम मशीनमधील नोटा ओळखण्याची आणि वितरित करण्याची यंत्रणा बदलावी लागू शकते. आकार कायम ठेवल्यास बँकिंग व्यवस्थेवरील तांत्रिक बदलांचा भार कमी होण्याची शक्यता आहे.

### नोटांची छपाई कोण करणार?

या प्रकल्पासाठी आरबीआयच्या मालकीची भारतीय रिझर्व्ह बँक नोट मुद्रण प्रायव्हेट लिमिटेड ही कंपनी काम करत असल्याचे वृत्तात म्हटले आहे. नोटांच्या निर्मितीसाठी आवश्यक पॉलिमर साहित्य आणि उत्पादन प्रक्रियेशी संबंधित कंपन्यांकडून बोली मागवण्यात आल्याची माहिती देण्यात आली आहे.

या प्रक्रियेत आतापर्यंत सहा कंपन्यांनी बोली सादर केल्याचे मनीकंट्रोलच्या अहवालात नमूद आहे. त्यामध्ये भारतातील पॉलिमर क्षेत्रातील यूफ्लेक्स या कंपनीचाही समावेश आहे. यूफ्लेक्सने अमेरिकेतील स्पेक्ट्रा सिस्टीम्स या कंपनीसोबत भागीदारी करून बोली लावल्याचे वृत्त आहे. या कंपन्यांपैकी कोणाची निवड अंतिम झाली आहे किंवा उत्पादनासाठी कोणाला कंत्राट दिले जाणार आहे, याबाबत उपलब्ध माहितीत स्पष्टता नाही.

### कागदी नोटांच्या तुलनेत पॉलिमर नोटांचे महत्त्व

पॉलिमर नोटांचा वापर जगातील काही देशांमध्ये आधीपासून केला जात आहे. अशा नोटा कागदी नोटांपेक्षा अधिक टिकाऊ असू शकतात आणि त्यांच्यावर सुरक्षा वैशिष्ट्ये समाविष्ट करण्यासाठी वेगवेगळे तांत्रिक पर्याय उपलब्ध असतात. मात्र, भारतात प्रस्तावित नोटांची नेमकी रचना, सुरक्षा वैशिष्ट्ये, उत्पादन खर्च आणि अपेक्षित आयुष्य याबाबत अधिकृत तपशील अद्याप समोर आलेला नाही.

पॉलिमर नोटा आणण्यामागे टिकाऊपणा, सुरक्षितता आणि चलन व्यवस्थापनातील कार्यक्षमता यांसारखे मुद्दे महत्त्वाचे ठरू शकतात. दैनंदिन व्यवहारांमध्ये १० आणि २० रुपयांच्या नोटांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. त्यामुळे या मूल्यांच्या नोटांची गुणवत्ता आणि टिकाऊपणा सुधारल्यास बँका, व्यापारी आणि नागरिकांना त्याचा फायदा होऊ शकतो. मात्र, प्रत्यक्ष परिणाम नोटांच्या उत्पादन खर्चावर, उपलब्धतेवर आणि वापरातील अनुभवावर अवलंबून असतील.

### अधिकृत घोषणेकडे लक्ष

सध्या उपलब्ध माहिती ही मनीकंट्रोलच्या अहवालावर आधारित आहे. आरबीआयकडून प्रकल्पाची अंतिम रूपरेषा, नोटांच्या छपाईची प्रक्रिया, वितरणाचे वेळापत्रक आणि नागरिकांसाठी लागू होणारे बदल याबाबत अधिकृत घोषणा झाल्यानंतरच संपूर्ण चित्र स्पष्ट होईल.

पॉलिमर नोटांचा प्रकल्प प्रत्यक्षात आल्यास भारताच्या चलनव्यवस्थेत हा महत्त्वाचा तांत्रिक बदल ठरू शकतो. मात्र, प्रकल्प सुरू होण्याची तारीख आणि नोटा चलनात येण्याची तारीख या दोन वेगळ्या बाबी आहेत. त्यामुळे १ एप्रिल २०२७ पासूनच प्लास्टिकच्या नोटा नागरिकांना मिळतील, असा निष्कर्ष सध्या काढता येणार नाही. आरबीआयच्या अधिकृत घोषणेनंतरच या बदलाबाबत निश्चित माहिती मिळेल.