देवरी ते हार्वर्ड : एका व्यक्तीच्या यशापलीकडील सामाजिक परिवर्तनाचा प्रवास

ज्ञानाची भरारी आणि समाजाची उंच झेपभारताच्या

ग्रामीण भागातून जागतिक विद्यापीठांच्या उंबरठ्यापर्यंत पोहोचणाऱ्या व्यक्तींच्या कथा केवळ वैयक्तिक यशाच्या नसतात. त्या एका समाजाच्या आकांक्षा, संघर्ष, शिक्षणावरील विश्वास आणि परिवर्तनाच्या क्षमतेचे प्रतीक असतात. गोंदिया जिल्ह्यातील देवरीसारख्या दुर्गम भागातून शिक्षणाची सुरुवात करून हार्वर्ड विद्यापीठासारख्या जागतिक दर्जाच्या संस्थेत संशोधन करणे आणि तेथे मान्यता मिळवणे ही घटना केवळ डॉ. संतोष ईश्वरदास राऊत यांच्या आयुष्यातील उपलब्धी नाही; ती भारतातील वंचित, ग्रामीण आणि बहुजन समाजासाठी प्रेरणेचा दीपस्तंभ आहे.आजच्या काळात जेव्हा यशाचे मोजमाप प्रामुख्याने आर्थिक संपन्नता, कॉर्पोरेट पदे किंवा राजकीय प्रभाव यांच्याशी जोडले जाते, तेव्हा बौद्ध तत्त्वज्ञान, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची सामाजिक परिवर्तनाची दृष्टी आणि मानवतावादी विचार यांवर संशोधन करून जागतिक पातळीवर मान्यता मिळवणे हे विशेष महत्त्वाचे ठरते.ग्रामीण भारतातून जागतिक ज्ञानविश्वाकडेभारतातील शिक्षण व्यवस्थेतील विषमता हा अजूनही गंभीर प्रश्न आहे. महानगरांतील विद्यार्थ्यांना उपलब्ध असलेल्या सुविधा, तंत्रज्ञान, मार्गदर्शन आणि संधींची तुलना ग्रामीण भागाशी करणे कठीण आहे. अशा परिस्थितीत देवरीसारख्या भागातून पुढे आलेला विद्यार्थी हार्वर्डपर्यंत पोहोचतो, तेव्हा तो केवळ स्वतःची क्षमता सिद्ध करत नाही, तर ग्रामीण भारतातील सुप्त प्रतिभेचे दर्शन घडवतो.डॉ. राऊत यांच्या यशामध्ये शिक्षणाच्या लोकशाहीकरणाची शक्ती दिसून येते. जिल्हा परिषद शाळेतून सुरू झालेला प्रवास जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ, इंग्लिश अँड फॉरेन लँग्वेजेस युनिव्हर्सिटी आणि पुढे हार्वर्डपर्यंत पोहोचतो. हे दाखवून देते की योग्य संधी, सातत्यपूर्ण परिश्रम आणि बौद्धिक प्रामाणिकता यांच्या आधारे कोणतीही सामाजिक किंवा भौगोलिक मर्यादा पार करता येऊ शकते.आंबेडकरी विचारांची जागतिक मान्यताडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे भारतीय संविधानाचे शिल्पकार म्हणून जगभर ओळखले जातात. मात्र त्यांच्या सामाजिक लोकशाही, आर्थिक न्याय, मानवी प्रतिष्ठा आणि बौद्ध धम्मावरील विचारांचा जागतिक स्तरावर अभ्यास होणे अजूनही मर्यादित आहे.डॉ. संतोष राऊत यांनी हार्वर्डमध्ये “डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची व्यक्ती व समाज परिवर्तनाची दृष्टी तसेच बौद्ध तत्त्वज्ञान” या विषयावर संशोधन करून हा संवाद अधिक व्यापक केला आहे. विशेष म्हणजे त्यांनी तयार केलेला अभ्यासक्रम हार्वर्ड विद्यापीठाने मान्य करणे ही केवळ शैक्षणिक उपलब्धी नाही, तर भारतीय सामाजिक विचारसरणीच्या जागतिक स्वीकाराचे प्रतीक आहे.आज जगभर लोकशाही, सामाजिक न्याय, जातीय विषमता, धार्मिक सहिष्णुता आणि मानवी हक्क यांवर चर्चा सुरू आहे. अशा वेळी आंबेडकर आणि बुद्ध यांच्या विचारांमधील मानवी मूल्ये जागतिक समाजासाठी अधिक उपयुक्त ठरू शकतात.ज्ञानाची अर्थव्यवस्था आणि भारताची संधीएकविसावे शतक हे ज्ञान अर्थव्यवस्थेचे युग मानले जाते. नैसर्गिक संसाधनांपेक्षा बौद्धिक संपदा, संशोधन, नवकल्पना आणि मानवी कौशल्ये ही राष्ट्रांच्या विकासाची प्रमुख साधने बनली आहेत.भारताकडे जगातील सर्वात मोठी युवा लोकसंख्या आहे. परंतु उच्च दर्जाच्या संशोधनात आणि जागतिक शैक्षणिक नेतृत्वात अजूनही भारताला अपेक्षित स्थान मिळालेले नाही. अशा परिस्थितीत डॉ. राऊत यांच्यासारख्या संशोधकांचे यश भारताच्या ‘सॉफ्ट पॉवर’ला बळकटी देते.जेव्हा भारतीय विद्वान जागतिक विद्यापीठांमध्ये अभ्यासक्रम तयार करतात, संशोधन प्रकाशित करतात आणि वैचारिक नेतृत्व करतात, तेव्हा त्याचा परिणाम देशाच्या ज्ञान-आधारित अर्थव्यवस्थेवरही होतो. परदेशी विद्यार्थ्यांचे आकर्षण वाढते, संशोधन सहकार्याच्या संधी निर्माण होतात आणि भारतीय बौद्धिक परंपरेला नवीन व्यासपीठ मिळते.सामाजिक प्रतिनिधित्वाचा व्यापक अर्थभारतीय समाजात अनेक दशकांपासून शिक्षण हे सामाजिक परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन मानले गेले आहे. महात्मा फुले, सावित्रीबाई फुले, शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी शिक्षणाला सामाजिक मुक्तीचा मार्ग म्हणून मांडले.डॉ. राऊत यांचे यश या विचारसरणीचे आधुनिक उदाहरण आहे. हे यश त्या लाखो विद्यार्थ्यांना आशा देते जे ग्रामीण, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल किंवा सामाजिकदृष्ट्या वंचित पार्श्वभूमीतून येतात.यामागील महत्त्वाचा संदेश असा आहे की प्रतिनिधित्व केवळ राजकारणातच नव्हे तर ज्ञाननिर्मितीच्या क्षेत्रातही आवश्यक आहे. जेव्हा विविध सामाजिक घटकांतील लोक संशोधन आणि शिक्षणाच्या सर्वोच्च स्तरावर पोहोचतात, तेव्हा ज्ञान अधिक समावेशक आणि व्यापक बनते.सरकार आणि शैक्षणिक धोरणांची जबाबदारीअशा यशोगाथा प्रेरणादायी असल्या तरी त्या अपवाद म्हणून राहू नयेत. भारतातील हजारो प्रतिभावान विद्यार्थी अजूनही आर्थिक अडचणी, अपुरी शैक्षणिक पायाभूत सुविधा, संशोधनासाठी निधीचा अभाव आणि मार्गदर्शनाच्या कमतरतेमुळे मागे पडतात.राष्ट्रीय शिक्षण धोरणाने संशोधन आणि नवोन्मेषावर भर दिला आहे. मात्र त्याची प्रभावी अंमलबजावणी तितकीच महत्त्वाची आहे. ग्रामीण भागातील शाळा, विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि शिष्यवृत्ती योजना अधिक सक्षम करणे ही काळाची गरज आहे.सरकार, विद्यापीठे आणि सामाजिक संस्था यांनी संयुक्तपणे अशा विद्यार्थ्यांसाठी मार्गदर्शन, आर्थिक सहाय्य आणि जागतिक स्तरावरील शैक्षणिक संधी उपलब्ध करून दिल्या पाहिजेत. अन्यथा काही व्यक्तींच्या यशापलीकडे व्यापक परिवर्तन घडवणे कठीण जाईल.जागतिकीकरणाच्या काळातील भारतीय विचारआज जग एका नव्या वैचारिक संक्रमणातून जात आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, हवामान बदल, युद्धजन्य परिस्थिती, वाढती असमानता आणि मानसिक आरोग्याच्या समस्या यामुळे मानवतेसमोर नवे प्रश्न निर्माण झाले आहेत.अशा परिस्थितीत बुद्धांचे करुणा, समता आणि विवेक यांचे तत्त्वज्ञान तसेच डॉ. आंबेडकरांचे सामाजिक न्याय, बंधुता आणि लोकशाहीचे विचार अधिक महत्त्वाचे ठरतात. हार्वर्डसारख्या संस्थांमध्ये या विचारांचा अभ्यास होणे म्हणजे भारतीय बौद्धिक परंपरेचे जागतिक पुनर्मूल्यांकन होय.ही केवळ शैक्षणिक घटना नाही, तर भारताच्या वैचारिक नेतृत्वाची संधी आहे.निष्कर्ष : एका व्यक्तीच्या यशातून समाजाचा मार्गडॉ. संतोष राऊत यांची हार्वर्डपर्यंतची वाटचाल ही केवळ वैयक्तिक परिश्रमांची कथा नाही. ती शिक्षणाच्या सामर्थ्याची, सामाजिक परिवर्तनाच्या विचारांची आणि जागतिक स्तरावर भारतीय ज्ञानपरंपरेच्या स्वीकाराची कहाणी आहे.देवरीसारख्या गावातून हार्वर्डपर्यंत पोहोचलेला हा प्रवास भारतातील प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी प्रेरणा आहे. तो सांगतो की परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी ज्ञान, जिद्द आणि सातत्य यांच्या जोरावर जागतिक स्तरावर ओळख निर्माण करता येते.आज गरज आहे ती अशा यशकथांचा उत्सव साजरा करण्याबरोबरच त्यामागील मूल्यांना संस्थात्मक स्वरूप देण्याची. कारण जेव्हा एका व्यक्तीची भरारी समाजाच्या आकांक्षांना पंख देते, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने राष्ट्र प्रगतीच्या दिशेने झेपावते.— राकेश भास्कर(वरिष्ठ संपादक आणि राजकीय विश्लेषक)