भंडारा जिल्ह्यातील लाखनी तालुक्यात अवैध पाणी उपसा जोरात

स्थान: Bhandara lakhni

भंडारा जिल्ह्यातील लाखनी तालुक्यामध्ये शेतीसाठी सुरू असलेला अवैध आणि अनियंत्रित पाण्याचा उपसा हा सध्या एका गंभीर समस्येच्या रूपाने पुढे येत आहे. जिल्ह्यातील लाखनी तालुक्यातील पालांदूर आणि किटाडी या भागातील शेतशिवारात सध्या धानपिकाला पाणी देण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर पाण्याचा अनिर्बंध वापर केला जात असल्याचे समोर आले आहे. हवामानातील बदल आणि पावसाच्या अनिश्चिततेमुळे शेतीचे सिंचन कसे करावे, हा मोठा प्रश्न अन्नदात्यांसमोर उभा ठाकला आहे. यातून मार्ग काढण्यासाठी अनेक ठिकाणी शेतकरी उपलब्ध असलेल्या जलस्रोतांचा आधार घेत आहेत. मात्र, हा आधार आता परिसरासाठी धोक्याची घंटा ठरत असल्याचे चित्र पाहायला मिळत आहे. किटाडी परिसरातील गावालगत वाहणाऱ्या नाल्यांमधून आणि पालांदूरच्या शेतशिवारात थेट विद्युत इंजिनच्या सहाय्याने पाण्याची बेसुमार चोरी सुरू आहे. जलस्रोतांमध्ये मोठ्या व्यासाचे पाईप टाकून विद्युत मोटारींच्या माध्यमातून पाण्याचा हा उपसा केला जात आहे. विशेष म्हणजे, एकाच जलस्रोतावर अनेक मोटारी आणि दोन ते तीन पाईपलाईनचे जाळे टाकण्यात आले आहे. या विळख्यामुळे उपलब्ध असलेला अल्प पाणीसाठा झपाट्याने घटत असून संपूर्ण परिसरातील जलसाठ्यावर प्रचंड ताण निर्माण झाला आहे. पूर्व विदर्भातील हा भाग प्रामुख्याने धान उत्पादनासाठी ओळखला जातो. धानपिकाला सुरुवातीच्या आणि वाढीच्या काळात पाण्याची नितांत आवश्यकता असते. पावसाचे प्रमाण अपुरे झाल्यामुळे किंवा ऐन वेळी पाऊस दगाफटका देऊन गेल्यामुळे शेतकऱ्यांसमोर पिके वाचवण्याचे मोठे संकट उभे राहते. अशा बिकट परिस्थितीत शेतकरी नाइलाजास्तव उपलब्ध असलेल्या नद्या, तलाव, लघुप्रकल्प, बॅरेज आणि पाझर तलावांमधून पाण्याचा उपसा करतात. परंतू, हा उपसा नियमांच्या चौकटीबाहेर जाऊन आणि कोणत्याही नियोजनाशिवाय होत असल्यामुळे त्याचे दूरगामी व दुष्परिणाम संपूर्ण परिसराला सहन करावे लागतील, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे. प्रशासकीय पातळीवर या प्रकारांची गंभीर दखल घेणे गरजेचे बनले आहे. अनियंत्रित पाणी उपसामुळे केवळ शेतीचा प्रश्न निर्माण होत नाही, तर नजीकच्या भविष्यात पिण्याच्या पाण्याचा गंभीर प्रश्न बिकट होऊ शकतो. ग्रामीण भागातील नागरिकांना पिण्याच्या पाण्यासाठी वणवण भटकण्याची वेळ येऊ शकते. तसेच पाळीव प्राणी आणि गुरांच्या पिण्याच्या पाण्याचा व चारा पाण्याचा पुरवठा देखील यामुळे धोक्यात येऊ शकतो. उन्हाळ्याच्या दिवसांमध्ये किंवा पावसाळा लांबणीवर गेल्यास या भागातील जलसाठे पूर्णपणे कोरडे पडण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. एकाच वेळी शेकडो अश्वशक्तीच्या मोटारींद्वारे पाण्याचा उपसा केल्यामुळे भूगर्भातील पाणीपातळीवरही विपरीत परिणाम होत आहे. भूजल पातळी खालावल्यामुळे विहिरी आणि बोरवेलची पाणीपातळी वेगाने खाली जात आहे, ज्याचा फटका भविष्यात पिण्याच्या पाण्याच्या योजनांना बसू शकतो. या संपूर्ण परिस्थितीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी स्थानिक प्रशासन आणि कृषी विभागाने तातडीने पावले उचलणे आवश्यक आहे. शेतीसाठी पाण्याची गरज ही प्रत्येकाचीच महत्त्वाची अट आहे, परंतु त्यासाठी पाण्याचा शाश्वत वापर करणे गरजेचे आहे. ठिबक सिंचन किंवा तुषार सिंचन यांसारख्या आधुनिक जलव्यवस्थापन प्रणालीचा वापर वाढवणे आणि एकाच जलस्रोतावर अतिभार न येऊ देणे हाच यावरील दीर्घकालीन उपाय असू शकतो. अवैध रीतीने सुरू असलेल्या या पाणी उपशामुळे शेतकरी आणि ग्रामस्थ यांच्यामध्ये भविष्यातील पाण्याच्या उपलब्धतेबद्दल चिंतेचे वातावरण पसरले आहे. संबंधित यंत्रणेने वेळीच हस्तक्षेप करून अनियंत्रित उपशावर कायदेशीर आणि प्रभावी अंकुश प्रस्थापित करणे काळाची गरज बनले आहे, जेणेकरून शेतीचे सिंचन आणि पिण्याचा पाणीप्रश्न दोन्ही सुरळीत राहू शकतील.