भंडारा जिल्ह्यातील बपेरा येथे दुर्मिळ सारस पक्ष्यांचे दर्शन

स्थान: Tumhar

भंडारा जिल्ह्यातील तुमसर तालुक्यातील बपेरा शिवारातून वाहणाऱ्या बावनथडी नदीच्या काठावर नुकतेच दोन दुर्मिळ सारस पक्ष्यांचे दर्शन झाले आहे. नदीकाठच्या पाणथळ परिसरात हे देखणे पक्षी मुक्तपणे वावरताना दिसल्यामुळे परिसरातील निसर्गप्रेमी आणि पक्षीमित्रांमध्ये आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. हे दोन्ही पक्षी नर आणि मादीची जोडी असावी, असा अंदाज वर्तवला जात आहे. वन्यजीव अभ्यासकांच्या मते, सारस पक्षी सहसा जोडीने राहणे पसंद करतात आणि ते आपल्या जोडीदाराशी आयुष्यभर एकनिष्ठ राहतात. या वैशिष्ट्यामुळे त्यांना निसर्गात प्रेम आणि निष्ठेचे प्रतीक मानले जाते. भंडारा आणि गोंदिया तसेच लगतच्या मध्य प्रदेशातील बालाघाट भागात सारस पक्ष्यांचे अस्तित्व पूर्वीपासूनच नोंदवले गेले आहे. त्यामुळे तुमसर तालुक्यातील हा संपूर्ण परिसर सारस पक्ष्यांच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाचा मानला जातो. स्थानिक नागरिकांच्या म्हणण्यानुसार, बावनथडी नदीकाठचा पाणथळ परिसर या पक्ष्यांसाठी अनुकूल अधिवास ठरत आहे. या घटनेची माहिती मिळताच पर्यावरणप्रेमींनी या परिसराकडे लक्ष केंद्रित केले आहे. सारस हा जगातील सर्वात उंच उडणारा पक्षी म्हणून ओळखला जातो. त्याची उंची सुमारे पाच फूट असू शकते, तर त्याचे वजन साधारणपणे सहा ते सात किलो दरम्यान भरते. त्याचे लांब पाय, आकर्षक लाल डोके आणि पांढरट-तपकिरी रंगाची पिसे यामुळे तो दूरवरूनही उठून दिसतो. महाराष्ट्राच्या पूर्व विदर्भातील भंडारा जिल्ह्यात सारस पक्ष्यांचे मोठ्या प्रमाणावर वास्तव्य असून सिहोरा आणि बपेरा परिसर त्यांच्या अधिवासासाठी प्रसिद्ध आहे. वन विभागाने दिलेल्या माहितीनुसार, तुमसर तालुक्यात सुमारे चार वेगवेगळ्या ठिकाणी सारस पक्ष्यांच्या नोंदी आढळल्या आहेत. तुमसरचे वनपरिक्षेत्र अधिकारी सी. जी. रहांगडाले यांनी यासंदर्भात बोलताना सांगितले की, बावनथडी नदी परिसरात सारस पक्ष्यांची उपस्थिती असणे हे येथील उत्तम जैवविविधता आणि पर्यावरणीय संतुलनाचे लक्षण आहे. या भागातील नैसर्गिक संपत्ती आणि पाणथळ जमिनी पक्ष्यांच्या संवर्धनासाठी पोषक ठरत असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर निसर्ग संरक्षण संस्था म्हणजेच आययुसीएनद्वारे सारस पक्ष्याला संवेदनशील श्रेणीमध्ये समाविष्ट करण्यात आले आहे. त्याच्या संरक्षणासाठी जगभरात विविध उपाययोजना केल्या जात आहेत. भारतात वन्यजीव संरक्षण कायदा एकोणीसशे बाहत्तर अंतर्गत सारस पक्ष्याला सूची एक नुसार सर्वोच्च कायदेशीर संरक्षण प्राप्त झाले आहे. या कायद्यानुसार सारस पक्ष्यांची शिकार करणे, त्यांना त्रास देणे किंवा त्यांच्या अधिवासाला धोका निर्माण करणे हा गंभीर गुन्हा मानला जातो. भंडारा जिल्ह्यात सारस पक्ष्यांचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी जिल्हा प्रशासनाने विशेष पावले उचलली आहेत. जिल्हाधिकाऱ्यांच्या मार्गदर्शनाखाली भंडारा जिल्ह्यात एका विशेष जिल्हा सारस संवर्धन समितीची देखील स्थापना करण्यात आली आहे. या समितीच्या माध्यमातून सारस पक्ष्यांचे निवासस्थान असलेल्या पाणथळ परिसराचे संरक्षण करणे, शेतकऱ्यांमध्ये जनजागृती निर्माण करणे आणि वीज वाहिन्यांपासून होणाऱ्या अपघातांवर नियंत्रण मिळवणे यांसारखे उपक्रम राबवले जातात. बपेरा शिवारात सारस पक्ष्यांच्या दर्शनामुळे या भागातील संवर्धन कार्याला अधिक बळकटी मिळण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. स्थानिक ग्रामस्थ आणि वन विभाग यांच्या संयुक्त प्रयत्नांमुळे या दुर्मिळ पक्ष्यांचे भविष्य सुरक्षित राहण्यास मदत होत आहे. हिवाळ्याच्या काळात या भागात अनेक परदेशी आणि स्थानिक प्रवासी पक्ष्यांचे आगमन होत असते, मात्र सारस पक्षी हा याच भागाचा स्थायी नैसर्गिक ठेवा मानला जातो. पाणथळ जमिनींचे संवर्धन करणे हे स्थानिक जलचरांच्या आणि पक्ष्यांच्या अस्तित्वासाठी अत्यंत गरजेचे आहे. बावनथडी नदीच्या पात्रात पाण्याचा साठा उपलब्ध असल्याने सारस पक्ष्यांना खाद्य आणि निवारा सहज मिळतो. या पक्ष्यांच्या सुरक्षेसाठी प्रशासनाकडून वेळोवेळी नागरिकांना आवाहन केले जाते. कोणीही व्यक्ती या पक्ष्यांना इजा पोहोचवणार नाही याची काळजी ग्रामस्थ स्वतः घेत आहेत. निसर्ग पर्यटनाला चालना देतानाच वन्यजीवांच्या अधिवासाला कोणताही धक्का लागणार नाही, याची दक्षता घेणे आवश्यक असल्याचे मत पर्यावरण तज्ज्ञांनी व्यक्त केले आहे. बपेरा येथील सारस पक्ष्यांच्या या ताज्या दर्शनामुळे वन्यजीव अभ्यासकांना संशोधनासाठी नवीन संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. या पक्ष्यांच्या प्रजननावर आणि संख्येत होणाऱ्या वाढीवर वन विभागाचे पथक सातत्याने लक्ष ठेवून असते. एकंदरीतच, भंडारा जिल्ह्यातील तुमसर तालुक्यात सारस पक्ष्यांचे वाढते किंवा कायमस्वरूपी वास्तव्य विदर्भाच्या नैसर्गिक श्रीमंतीची साक्ष देणारे ठरत आहे आणि यामुळे पर्यावरणप्रेमींमध्ये उत्साहाचे वातावरण कायम आहे.