चीनची नौदल ताकद ४०० जहाजांच्या पार; अमेरिकेसमोर सागरी वर्चस्वाचे नवे आव्हान

स्थान: चीन

जगातील महासत्तांमधील स्पर्धा आता केवळ जमीन आणि हवाई क्षेत्रापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. समुद्रावरील वर्चस्व मिळवण्यासाठीही चीन आणि अमेरिका यांच्यातील स्पर्धा तीव्र होत आहे. चीनने गेल्या काही वर्षांत आपल्या नौदलाचा विस्तार वेगाने केला असून, जहाजबांधणी क्षेत्रातील प्रचंड औद्योगिक क्षमता त्याच्या लष्करी सामर्थ्याला बळ देत आहे. त्यामुळे आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील सागरी सुरक्षेचे समीकरण बदलत असून अमेरिकेसमोर नवे आव्हान उभे राहिले आहे.

अलीकडील माध्यम वृत्तानुसार, चीनच्या नौदलाकडे ४०० हून अधिक युद्धनौका आणि पाणबुड्या आहेत. जहाजांच्या संख्येच्या आधारावर चीनचे नौदल अमेरिकेच्या नौदलापेक्षा सुमारे ३५ टक्क्यांनी मोठे असल्याचे या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. मात्र, जहाजांची संख्या आणि प्रत्यक्ष युद्धक्षमता या दोन वेगळ्या बाबी आहेत. नौदलाचे सामर्थ्य ठरवताना जहाजांचा आकार, शस्त्रसज्जता, तंत्रज्ञान, पाणबुड्यांची क्षमता आणि समुद्रात दीर्घकाळ कार्यरत राहण्याची ताकदही महत्त्वाची ठरते.

### चीनच्या नौदलाचा वेगाने विस्तार

चीनने आपल्या सागरी सामर्थ्यवाढीसाठी दीर्घकालीन धोरण स्वीकारले आहे. विमानवाहू युद्धनौका, विनाशिका, फ्रिगेट, पाणबुड्या आणि अन्य लष्करी जहाजांच्या निर्मितीवर मोठ्या प्रमाणात भर दिला जात आहे. चीनची नौदल जहाजे केवळ किनारपट्टीच्या संरक्षणापुरती मर्यादित न राहता पश्चिम पॅसिफिक आणि हिंदी महासागरासह दूरच्या सागरी क्षेत्रांमध्येही कार्यरत दिसतात.

माध्यम वृत्तानुसार, आशियातील महत्त्वाच्या सागरी मार्गांवर कोणत्याही दिवशी चीनच्या नौदलाची सुमारे १०० जहाजे कार्यरत असू शकतात. या उपस्थितीमुळे चीनला सागरी हालचालींवर लक्ष ठेवणे, लष्करी सराव करणे आणि आपल्या प्रभावक्षेत्राचा विस्तार करणे शक्य होते. विशेषतः तैवान आणि दक्षिण चीन समुद्र परिसरातील तणावाच्या पार्श्वभूमीवर या नौदल विस्ताराकडे जागतिक स्तरावर लक्ष दिले जात आहे.

### जहाजबांधणी उद्योग ठरतोय चीनची ताकद

चीनच्या नौदल विस्तारामागे देशातील मजबूत जहाजबांधणी उद्योग हा महत्त्वाचा घटक आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या व्यापार आणि विकास परिषद अर्थात यूएनसीटीएडीच्या २०२५ च्या अहवालानुसार, २०२४ मध्ये जागतिक जहाजबांधणी उत्पादनातील चीनचा वाटा एकूण वजनाच्या आधारावर सुमारे ५४.५७ टक्के होता. या आकडेवारीवरून व्यापारी जहाजांच्या निर्मितीत चीनचे जागतिक वर्चस्व स्पष्ट होते.

चीनमधील अनेक जहाजबांधणी कारखाने व्यापारी जहाजांसोबत लष्करी जहाजांच्या निर्मितीसाठीही सक्षम आहेत. त्यामुळे व्यावसायिक जहाज उद्योगासाठी उभारलेली पायाभूत सुविधा आणि उत्पादन क्षमता गरजेनुसार लष्करी क्षेत्रालाही उपयोगी पडू शकते. अमेरिकेच्या काँग्रेसशी संबंधित संशोधन अहवालांमध्येही चीनच्या जहाजबांधणी क्षमतेमुळे त्याच्या नौदल आधुनिकीकरणाला मिळणाऱ्या गतीकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे.

### अमेरिकेसाठी वाढते आव्हान

अमेरिकेचे नौदल अनेक दशकांपासून जागतिक सागरी क्षेत्रात प्रभावी राहिले आहे. मात्र, चीनच्या नौदलाचा वेगाने वाढणारा आकार आणि जहाजबांधणी उद्योगातील आघाडी यामुळे अमेरिकेला आपल्या नौदलाच्या भविष्यातील क्षमतेचा पुनर्विचार करावा लागत आहे. अमेरिकेच्या नौदलाकडे अत्याधुनिक विमानवाहू युद्धनौका, पाणबुड्या आणि जागतिक स्तरावर कार्यरत राहण्याचा अनुभव आहे. त्यामुळे केवळ जहाजांच्या संख्येवरून दोन्ही देशांच्या नौदलांची तुलना करणे योग्य ठरणार नाही.

तरीही चीनकडून होणारी सातत्यपूर्ण जहाज निर्मिती अमेरिकेसाठी औद्योगिक आणि सामरिक आव्हान निर्माण करते. जहाजांची निर्मिती, देखभाल, दुरुस्ती आणि आवश्यक मनुष्यबळ या सर्व बाबींमध्ये दीर्घकालीन गुंतवणूक आवश्यक असते. चीनकडे असलेली मोठी उत्पादन क्षमता त्याला या स्पर्धेत महत्त्वाचा फायदा मिळवून देते.

### सागरी मार्गांवरील स्पर्धेचा जागतिक परिणाम

आशिया-पॅसिफिक आणि हिंदी महासागरातील सागरी मार्ग जागतिक व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. या मार्गांवर कोणत्या देशाचा किती प्रभाव आहे, याचा परिणाम केवळ लष्करी सुरक्षेवर होत नाही, तर ऊर्जा वाहतूक, मालवाहतूक आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापारावरही होतो. त्यामुळे चीनच्या वाढत्या नौदल सामर्थ्याकडे भारतासह अनेक आशियाई देश बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत.

चीन आणि अमेरिका यांच्यातील सागरी स्पर्धा भविष्यात कोणते वळण घेते, हे त्यांच्या लष्करी धोरणांवर आणि राजनैतिक संबंधांवर अवलंबून असेल. मात्र, जहाजबांधणी उद्योगातील चीनची आघाडी आणि नौदलाचा वाढता विस्तार यामुळे जागतिक सागरी शक्तिसंतुलनात महत्त्वाचे बदल घडत आहेत. ही स्पर्धा केवळ दोन देशांपुरती मर्यादित नसून संपूर्ण इंडो-पॅसिफिक क्षेत्राच्या सुरक्षेवर तिचा प्रभाव पडणार आहे.