नागास्त्र-२ स्वदेशी ड्रोन प्रणालीचा भारतीय सैन्याला पुरवठा; नागपूरच्या संरक्षण उद्योगासाठी महत्त्वाची घडामोड
स्थान: नागपूर
**नागपूर, दि. २४ :** नागपूरस्थित सोलर डिफेन्स अँड एरोस्पेस लिमिटेड (SDAL) या संरक्षण क्षेत्रातील कंपनीने स्वदेशी बनावटीची ‘नागास्त्र-२’ ही लोइटरिंग म्युनिशन प्रणाली भारतीय सैन्याला सुपूर्द केली आहे. ऑगस्ट २०२६ मध्ये राजस्थानातील महाजन फील्ड फायरिंग रेंज येथे या प्रणालीच्या तांत्रिक चाचण्या यशस्वी झाल्यानंतर हा पुरवठा करण्यात आला. दिवस-रात्र निगराणी, अचूक लक्ष्यभेद आणि इलेक्ट्रॉनिक युद्धाच्या परिस्थितीत कार्य करण्यासाठी विकसित केलेली ही प्रणाली भारताच्या स्वदेशी संरक्षण उत्पादन क्षेत्रातील महत्त्वाची घडामोड मानली जात आहे. <Cite refs={["turn475287search1","turn475287search4"]}/>
## नागास्त्र-२ म्हणजे काय?
‘लोइटरिंग म्युनिशन’ ही अशी मानवरहित हवाई शस्त्रप्रणाली आहे, जी लक्ष्य शोधण्यासाठी काही काळ हवेत घिरट्या घालू शकते आणि लक्ष्य निश्चित झाल्यानंतर त्यावर हल्ला करू शकते. पारंपरिक ड्रोनच्या तुलनेत अशा प्रणालींमध्ये निगराणी आणि लक्ष्यभेद या दोन्ही क्षमता एकत्रित असतात.
कंपनीच्या माहितीनुसार, नागास्त्र-२ ची परिचालन रेंज २५ किलोमीटरपेक्षा अधिक आहे. या प्रणालीमध्ये दिवसा आणि रात्री वापरता येणारे ड्युअल-सेंसर इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल कॅमेरे आहेत. त्यामुळे विविध प्रकाशस्थितींमध्ये लक्ष्याचे निरीक्षण आणि त्याचा मागोवा घेण्यास मदत होऊ शकते. <Cite refs={["turn475287search1","turn475287search3"]}/>
## इलेक्ट्रॉनिक युद्धातील आव्हानांना तोंड देण्याची क्षमता
आधुनिक युद्धभूमीवर केवळ शस्त्रांची मारक क्षमता पुरेशी नसते; संप्रेषण, नेव्हिगेशन आणि लक्ष्य ओळखण्याची यंत्रणा इलेक्ट्रॉनिक हस्तक्षेपाच्या परिस्थितीतही कार्यरत राहणे महत्त्वाचे असते. जीपीएस जॅमिंग, जीपीएस स्पूफिंग आणि संप्रेषणातील अडथळे यांमुळे मानवरहित प्रणालींच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो.
नागास्त्र-२ मध्ये इलेक्ट्रॉनिक काउंटर-काउंटरमेजर्स (ECCM) तंत्रज्ञान आणि स्वयंचलित मार्गदर्शनाची सुविधा असल्याचे कंपनीने म्हटले आहे. या तंत्रज्ञानाचा उद्देश इलेक्ट्रॉनिक हस्तक्षेपाच्या परिस्थितीत प्रणालीची कार्यक्षमता टिकवून ठेवणे हा आहे. ऑगस्टमधील चाचण्यांमध्ये प्रणालीच्या परिचालन कामगिरीसह इलेक्ट्रॉनिक प्रतिकारक्षमतेशी संबंधित निकष तपासण्यात आल्याचे वृत्त आहे. <Cite refs={["turn475287search4","turn475287search5"]}/>
## टँकविरोधी वारहेडची क्षमता
नागास्त्र-२ मध्ये स्वदेशी बनावटीचे टँडम अँटी-टँक वारहेड बसविण्यात आले आहे. कंपनीच्या दाव्यानुसार, या वारहेडमध्ये सुमारे ६५० मिलिमीटर जाडीचे रोल्ड होमोजिनियस आर्मर (RHA) भेदण्याची क्षमता आहे. ही क्षमता चिलखती वाहनांविरोधातील कारवाईसाठी विकसित करण्यात आली आहे. <Cite refs={["turn475287search1","turn475287search3"]}/>
मात्र, शस्त्रप्रणालीची प्रत्यक्ष परिणामकारकता ही तिच्या तांत्रिक वैशिष्ट्यांबरोबरच वापराच्या परिस्थितीवर, प्रशिक्षणावर आणि सैन्याच्या परिचालन गरजांवरही अवलंबून असते. त्यामुळे कंपनीने जाहीर केलेली क्षमता आणि विविध युद्धस्थितींमधील प्रत्यक्ष कामगिरी यांत फरक ठेवून मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे.
## नागपूरच्या संरक्षण उद्योगासाठी महत्त्व
नागपूरमध्ये विकसित झालेल्या या प्रणालीचा भारतीय सैन्याला पुरवठा होणे हे देशांतर्गत संरक्षण उत्पादनाच्या दृष्टीने लक्षवेधी आहे. स्वदेशी तंत्रज्ञानावर आधारित उपकरणांचा वापर वाढल्यास काही परदेशी प्रणालींवरील अवलंबित्व कमी करण्यास मदत होऊ शकते. त्याचबरोबर संशोधन, अभियांत्रिकी, उत्पादन आणि देखभाल या क्षेत्रांमध्ये देशांतर्गत क्षमता विकसित करण्यासाठीही अशा प्रकल्पांना महत्त्व आहे.
तथापि, स्वदेशी उत्पादनामुळे परदेशी उपकरणांवरील अवलंबित्व किती कमी होईल, याचे निश्चित मोजमाप उपलब्ध माहितीत दिलेले नाही. त्यासाठी उत्पादनाचे प्रमाण, खर्च, देखभाल व्यवस्था आणि सैन्याच्या एकूण गरजांचा विचार करावा लागेल.
## स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाच्या दिशेने पुढचे पाऊल
नागास्त्र-२ चा पुरवठा हा आधुनिक युद्धासाठी आवश्यक मानल्या जाणाऱ्या मानवरहित आणि अचूक लक्ष्यभेदी प्रणालींच्या विकासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. या प्रणालीची दीर्घकालीन उपयुक्तता तिची प्रत्यक्ष कामगिरी, विश्वासार्हता, प्रशिक्षण आणि सैन्याच्या विद्यमान यंत्रणांशी समन्वय यांवर ठरेल. नागपूरस्थित कंपनीच्या या उत्पादनामुळे स्वदेशी संरक्षण उद्योगाच्या क्षमतेकडे पुन्हा लक्ष वेधले गेले असून, तांत्रिक प्रगतीसोबत पारदर्शक चाचणी आणि सातत्यपूर्ण मूल्यमापनही तितकेच महत्त्वाचे राहणार आहे.
