राजर्षी शाहू महाराजांचे समतेचे विचार आजही मार्गदर्शक

स्थान: वार्ता प्रतिनिधि|अजय शहारे अर्जुनकी/मोर.जि.गोदिया

राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज हे केवळ कोल्हापूर संस्थानचे राजे नव्हते, तर आधुनिक महाराष्ट्राच्या इतिहासात सामाजिक परिवर्तनाचे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि अग्रगण्य पर्व मानले जाते. समाजातील वंचित, शोषित, पीडित आणि मागास घटकांना शिक्षण, रोजगार तसेच सामाजिक न्यायाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी त्यांनी आपल्या संपूर्ण कारकिर्दीत अनेक क्रांतिकारी व दूरगामी निर्णय घेतले. त्यांच्या या कार्याचा आवाका आणि प्रभाव आजही भारतीय समाजरचनेत आणि विशेषतः महाराष्ट्राच्या सामाजिक व सांस्कृतिक जीवनात स्पष्टपणे जाणवतो. शाहू महाराजांचा सर्वात मूलभूत आणि महत्त्वाचा विचार हा सर्वांना समान संधी आणि समान न्याय मिळवून देणे हा होता. जातपात, उच्चनीचतेचा भेद, अथांग सामाजिक विषमता आणि जुनाट रूढी-परंपरा दूर करून प्रत्येक नागरिकाला मानवी हक्कांसह सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळावा, यासाठी त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचले. त्यांच्या या विचारांनी महाराष्ट्राला आणि देशाच्या सामाजिक सुधारणांच्या चळवळीला एक नवी दिशा दिली. शिक्षण हे सामाजिक परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी आणि शक्तिशाली साधन आहे, असा त्यांचा अत्यंत ठाम दृष्टिकोन होता. त्यामुळे गरीब, सामान्य आणि मागास समाजातील विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणाच्या व्यापक व सुलभ संधी निर्माण करण्यावर त्यांनी विशेष भर दिला. तत्कालीन काळात शिक्षण केवळ विशिष्ट वर्गापुरਤੇ मर्यादित होते, ती दरी मिटवून बहुजन समाजातील घराघरांपर्यंत शिक्षण पोहोचवण्याचे ऐतिहासिक काम महाराजांनी केले. मागासवर्गीयांसाठी सरकारी नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाची व्यवस्था लागू करून त्यांनी प्रशासकीय व सामाजिक प्रतिनिधित्वाचा एक नवा आणि धाडसी मार्ग जगभרाला दाखविला. २६ जुलै १९०२ रोजी त्यांनी घेतलेला हा ५० टक्के आरक्षणाचा ऐतिहासिक निर्णय आजही सामाजिक समतेच्या इतिहासात सुवर्णअक्षरांनी लिहिला गेला आहे. केवळ कागदावर घोषणा न करता विद्यार्थ्यांसाठी विविध जाती आणि धर्मांच्या वसतिगृहांची निर्मिती केली, शिष्यवृत्ती योजना सुरू केल्या आणि शिक्षणाच्या इतर सर्व आवश्यक सुविधा मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध करून दिल्या. शिक्षणासोबतच स्त्री शिक्षण, विधवा पुनर्विवाह आणि बालविवाह प्रतिबंध यांसारख्या अत्यंत महत्त्वाच्या सामाजिक सुधारणांनाही त्यांनी खंबीरपणे पाठिंबा दिला. त्यांच्या विचारांचा आणि कार्याचा केंद्रबिंदू हा केवळ एका ठराविक समाजाचा विकास किंवा उत्थान नसून, संपूर्ण समाजातील विषमता समूळ नष्ट करून एका खऱ्या अर्थाने समताधिष्ठित समाजव्यवस्था निर्माण करणे हा होता. याच कारणामुळे आजच्या आधुनिक काळातही राजर्षी शाहू महाराजांच्या विचारांकडे सामाजिक न्याय, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण आणि प्रत्येकाला समान संधी देण्याच्या दृष्टिकोनातून अत्यंत आदराने पाहिले जाते. आजच्या काळात समाजात विज्ञान आणि तंत्रज्ञानामुळे विविध क्षेत्रांत मोठी प्रगती होत असली, तरी सामाजिक विषमता, शिक्षणातील असमान संधी आणि आर्थिक मागासलेपणासारखी अनेक गंभीर आव्हाने आजही कायम आहेत. अशा एका गुंतागुंतीच्या परिस्थितीत राजर्षी शाहू महाराजांचे समता, शिक्षण आणि सामाजिक न्यायाचे विचार नव्या पिढीसाठी अत्यंत मार्गदर्शक आणि प्रेरणादायी ठरतात. राजर्षी शाहू महाराजांचा मूळ विचार म्हणजे प्रत्येकाला शिक्षण, प्रत्येकाला समान संधी आणि प्रत्येकाला सन्मान मिळणे हाच एका आदर्श आणि समतामूलक समाजाचा भक्कम पाया असू शकतो, जो आजच्या काळातही तितकाच लागू होतो.