सौर वादळाचा तडाखा: २०२२ मध्ये कशी झाली स्टारलिंक उपग्रहांची दुर्घटना

स्थान: News room

अवकाशातील वाढत्या तंत्रज्ञानामुळे आणि उपग्रहांच्या जाळ्‍यामुळे मानवी जीवन अधिक सुकर होत असले, तरी अंतराळातील हवामान आणि सूर्य परिसरातील घडामोडी या उपग्रहांच्या सुरक्षेसाठी नेहमीच एक मोठे आव्हान ठरल्या आहेत. पृथ्वीभोवती कक्षेत फिरणाऱ्या हजारो कृत्रिम उपग्रहांवर सूर्यावरील तीव्र घडामोडींचा आणि सौर वादळांचा थेट परिणाम होत असतो. असाच एक मोठा आणि गंभीर फटका फेब्रुवारी २०२२ मध्ये स्पेसएक्स कंपनीच्या स्टारलिंक उपग्रहांना बसला होता. या दुर्घटनेने अंतराळ हवामानाचे महत्त्व आणि उपग्रहांच्या सुरक्षेचा प्रश्न पुन्हा एकदा ऐरणीवर आणला. अंतराळ संशोधनाच्या इतिहासात ही एक महत्त्वाची घटना मानली जाते, जिथे निसर्गाच्या एका कोपऱ्याने मानवनिर्मित तंत्रज्ञानाला जोरदार तडाखा दिला होता. स्पेसएक्स या जगप्रसिद्ध अंतराळ संशोधन कंपनीने ३ फेब्रुवारी २०२२ रोजी फ्लोरिडा येथील केनेडी स्पेस सेंटरवरून आपले स्टारलिंक उपग्रह अवकाशात प्रक्षेपित केले होते. या मोहिमेत एकूण ४९ स्टारलिंक उपग्रह लो अर्थ ऑर्बिट म्हणजेच पृथ्वीच्या अगदी कमी उंचीवरील कक्षेत सोडण्यात आले होते. सुरुवातीला हे उपग्रह सुमारे २१० किलोमीटर उंचीवरील एका तात्पुरत्या कक्षेत स्थापित करण्यात आले होते. परंतु, हे उपग्रह त्यांच्या निर्धारित कक्षेत स्थिरावण्याआधीच एका मोठ्या नैसर्गिक संकटाचा सामना करावा लागला. प्रक्षेपणानंतर अवघ्या एका दिवसात, म्हणजेच ४ फेब्रुवारी २०२२ रोजी एक तीव्र जिओमॅग्नेटिक स्टॉर्म किंवा सौर वादळ पृथ्वीच्या दिशेने धडकले. या सौर वादळाचे पडसाद पृथ्वीच्या ऊपरी वायुमंडलावर अत्यंत वेगाने उमटले. जेव्हा सूर्यावर तीव्र घडामोडी होतात आणि अशा प्रकारचे सौर वादळ निर्माण होते, तेव्हा त्याचा थेट परिणाम पृथ्वीच्या थर्मीस्फेअरवर होतो. सूर्यलहरींमुळे पृथ्वीचे ऊपरी वायुमंडल तापू लागते आणि त्याचे प्रसरण होते. या प्रसरणामुळे कमी उंचीवरील वातावरणाची घनता अचानक आणि मोठ्या प्रमाणात वाढते. परिणामी, उपग्रहांवर पडणारा वातावरणीय विरोध किंवा ज्याला आपण एटमॉस्फेरिक ड्रॅग असे म्हणतो, तो अनपेक्षितपणे पन्नास टक्क्यांपर्यंत वाढला. वाढलेल्या ड्रॅगमुळे या उपग्रहांची गती मंदावली आणि त्यांची उंची झपाट्याने कमी होऊ लागली. स्पेसएक्सच्या नियंत्रण कक्षातील तंत्रज्ञांनी या उपग्रहांना वाचवण्यासाठी तातडीने पावले उचलली. उपग्रहांवरील ड्रॅग कमी करण्यासाठी त्यांना एका विशिष्ट आणि सुरक्षित स्थितीत नेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. परंतु, वातावरणाची वाढलेली घनता आणि अपुरा थ्रस्टरचा जोर यामुळे हे उपग्रह आपल्या कक्षेत टिकून राहू शकले नाहीत. हे उपग्रह हळूहळू आणखी खाली घसरत गेले आणि अखेर पृथ्वीच्या वायुमंडलात पुन्हा प्रवेश करून पूर्णपणे जळून नष्ट झाले. या संपूर्ण दुर्घटनेत स्पेसएक्सचे नेमके किती उपग्रह नष्ट झाले, याबाबत वेगवेगळ्या अहवालांमध्ये थोडे आकडेवारीतील फरक दिसून येतो. सुरुवातीच्या काही माध्यमांच्या अहवालांमध्ये सुमारे चाळीस उपग्रह नष्ट झाल्याचा दावा करण्यात आला होता. परंतु, यूएसएची राष्ट्रीय महासागरीय आणि वायुमंडलीय प्रशासन संस्था म्हणजेच एनओएए आणि इतर वैज्ञानिक संस्थांच्या अभ्यासानुसार, या दुर्घटनेत प्रत्यक्ष ३८ उपग्रह नष्ट झाल्याची पुष्टी करण्यात आली आहे. या घटनेची अधिकृत घोषणा स्पेसएक्सने ८ फेब्रुवारी २०२२ रोजी केली, ज्यामध्ये त्यांनी आपल्या मोहिमेचे झालेले नुकसान जगासमोर मान्य केले. या संपूर्ण प्रकरणाची तांत्रिक बाजू तपासली असता काही अत्यंत महत्त्वाचे मुद्दे समोर येतात. एलॉन मस्क यांच्या नेतृत्वाखालील स्पेसएक्स कंपनीने हे उपग्रह अत्यंत कमी उंचीवर सोडले होते. याचे मुख्य कारण म्हणजे भविष्यात अंतराळातील कचरा वाढू नये आणि जर एखादा उपग्रह निकामी झाला, तर तो नैसर्गिकरीत्या वातावरणात येऊन जळून जावा, हा त्यामागचा उद्देश होता. याच डिझाईन फायद्यामुळे या दुर्घटनेचे रूपांतर एका मोठ्या संकटात टळले. हे उपग्रह डिझाईननुसारच वातावरणात पूर्णपणे जळून खाक होत असल्यामुळे, यामुळे पृथ्वीवरील कोणत्याही नागरिकाला किंवा इतर सक्रिय उपग्रहांना धडकण्याची कोणतीही जोखीम निर्माण झाली नाही. वैज्ञानिक आणि हवामान संस्था जसे की युके मेट ऑफिस आणि एनओएए यांनी या सौर वादळाच्या अंदाजाबाबत आधीच काही सूचना दिल्या होत्या. परंतु, वादळाची तीव्रता आणि त्याचा पृथ्वीच्या वातावरणावर झालेला परिणाम हा अपेक्षेपेक्षा जास्त होता. सूर्याच्या पृष्ठभागावर सतत चालणाऱ्या प्रक्रियांमुळे अशा प्रकारच्या सौर लहरी आणि जिओमॅग्नेटिक स्टॉर्म निर्माण होणे ही एक नैसर्गिक बाब आहे. परंतु, जसजशी मानवाकडून अंतराळात उपग्रहांची संख्या वाढवली जात आहे, तसतशी या नैसर्गिक संकटांची भीती आणि त्यांचे गांभीर्य देखील वाढत चालले आहे. स्टारलिंकच्या या उपग्रह दुर्घटनेने संपूर्ण अंतराळ उद्योजकांचे आणि वैज्ञानिकांचे डोळे उघडले आहेत. भविष्यात अशा प्रकारच्या सौर वादळांचा अचूक अंदाज कसा लावावा आणि उपग्रहांचे अशा धोक्यांपासून संरक्षण कसे करावे, यावर आता अधिक गांभीर्याने संशोधन केले जात आहे. स्पेसएक्सने या घटनेतून मोठा धडा घेतला असून, भविष्यातील मोहिमांमध्ये उपग्रहांच्या कक्षेत प्रवेश करताना हवामानाचा अधिक सखोल अभ्यास केला जातो. या घटनेने हे सिद्ध केले की, मानवाने कितीही प्रगत तंत्रज्ञान विकसनशील केले तरी निसर्गाची शक्ती आणि अंतराळातील हवामान आजही मानवी नियंत्रणाच्या पलीकडे आहे. सूर्य आणि पृथ्वी यांच्यातील या नैसर्गिक संबंधांचा आणि त्यामुळे निर्माण होणाऱ्या आव्हानांचा सामना करतच मानवाला भविष्यातील अंतराळ मोhimो आखाव्या लागणार आहेत. ही दुर्घटना जरी स्पेसएक्ससाठी आर्थिक आणि तांत्रिकदृष्ट्या एक मोठा धक्का असली, तरी अंतराळ संशोधनाच्या क्षेत्रासाठी ती एक मोलाची शिकवण ठरली आहे, जी आगामी काळातील उपग्रह प्रक्षेपण मोहिमांसाठी अत्यंत मार्गदर्शक ठरणार आहे.