महिला दुचाकीवर एका बाजूने का बसतात? ब्रिटिशकालीन इतिहासाशी आहे संबंध; नेमकं सत्य काय?

wartaa.in
Share on

स्थान: maharashtra

भारतीय रस्त्यांवर दुचाकीवरून प्रवास करताना आजही अनेक महिला एका बाजूला दोन्ही पाय ठेवून बसलेल्या दिसतात. विशेषतः साडी किंवा लुगडे नेसलेल्या महिलांमध्ये ही पद्धत अधिक दिसून येते. मात्र, महिलांनी दुचाकीवर पुरुषांप्रमाणे दोन्ही बाजूंना पाय टाकून न बसता एका बाजूला बसण्याची पद्धत नेमकी कशी सुरू झाली? यामागे ब्रिटिशकालीन इतिहासाचा संबंध असल्याचे सांगितले जाते. या प्रथेमागील ऐतिहासिक संदर्भ समजून घेताना काही महत्त्वाच्या गोष्टी लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

ब्रिटिशकालीन समाजव्यवस्थेतून आली एका बाजूने बसण्याची पद्धत?

महिलांनी एका बाजूला बसण्याचा इतिहास समजून घेण्यासाठी युरोपमधील घोडेस्वारीच्या पद्धतीकडे पाहावे लागते. मध्ययुगीन युरोपमध्ये महिलांनी घोड्यावर पुरुषांप्रमाणे दोन्ही बाजूंना पाय टाकून बसणे सामाजिकदृष्ट्या योग्य मानले जात नव्हते. महिलांचे कपडे, शालीनतेच्या कल्पना आणि त्या काळातील सामाजिक नियम यामुळे घोड्यावर एका बाजूला बसण्याची पद्धत विकसित झाली.

यासाठी साइड सॅडल म्हणजेच विशेष प्रकारच्या खोगिराचा वापर केला जात असे. या खोगिरामुळे महिलांना घोड्यावर एका बाजूला बसून प्रवास करणे शक्य होत असे. पुढे युरोपमध्ये ही पद्धत प्रतिष्ठित आणि उच्चभ्रू महिलांमध्ये रूढ झाली. ब्रिटिश समाजातही व्हिक्टोरियन काळात महिलांच्या पोशाखाबाबत आणि सार्वजनिक वर्तनाबाबत अनेक सामाजिक बंधने होती. त्यामुळे साइड सॅडल ही केवळ सोयीची पद्धत न राहता सामाजिक शालीनतेशी जोडली गेली. <Cite refs={["turn649252search2","turn649252search25"]}/>

भारतात ब्रिटिश काळात काय घडले?

ब्रिटिश राजवटीच्या काळात पाश्चात्त्य जीवनशैली, वाहतुकीची साधने आणि सामाजिक कल्पनांचा भारतीय समाजावर प्रभाव पडला. महिलांच्या प्रवास आणि सार्वजनिक वावराबाबतही वेगवेगळ्या सामाजिक धारणा अस्तित्वात होत्या. मात्र, भारतात महिलांनी दुचाकीवर एका बाजूला बसण्याची पद्धत ब्रिटिशांनीच सुरू केली किंवा ती थेट घोडेस्वारीच्या साइड सॅडल पद्धतीतून आली, याचा ठोस ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही.

इतिहास संशोधनातून असे दिसते की ब्रिटिशकालीन भारतात महिलांनी सायकल चालवण्यास सुरुवात केली होती. १८९० नंतरच्या काळात युरोपियन महिलांबरोबरच पारशी आणि काही उच्चभ्रू भारतीय महिलाही सायकल चालवत होत्या. मात्र, महिलांच्या सायकल चालवण्याकडे समाजाचा दृष्टिकोन संमिश्र होता. काहींनी त्याचे स्वागत केले, तर काहींनी त्यावर टीका केली. महिलांच्या सार्वजनिक वावरावर असलेल्या सामाजिक मर्यादांचा परिणाम त्यांच्या प्रवासाच्या पद्धतीवरही होत होता. <Cite refs={["turn649252search1"]}/>

आजही महिलांमध्ये ही पद्धत का दिसते?

आजच्या काळात महिलांनी दुचाकीवर एका बाजूला बसण्यामागे अनेक व्यावहारिक आणि सामाजिक कारणे असू शकतात. साडी, लुगडे किंवा लांब कपडे परिधान केले असताना दोन्ही बाजूंना पाय टाकून बसणे काही महिलांना अवघड वाटते. कपडे चाकात किंवा वाहनाच्या इतर भागात अडकण्याची भीती, बसण्याची सवय, वैयक्तिक सोय आणि कौटुंबिक वातावरण यांचाही यावर परिणाम होऊ शकतो.

मात्र, प्रत्येक महिला एका बाजूला बसते त्यामागे एकच कारण आहे, असे म्हणता येणार नाही. काही महिला पारंपरिक पोशाखामुळे ही पद्धत स्वीकारतात, तर काहींना ती अधिक सोयीची वाटते. दुसरीकडे, अनेक महिला दुचाकीवर दोन्ही बाजूंना पाय ठेवूनही प्रवास करतात.

सुरक्षिततेचा मुद्दाही महत्त्वाचा

दुचाकीवर एका बाजूला बसल्यामुळे प्रवाशाच्या शरीराचा समतोल आणि वाहनावरील वजनाचे वितरण बदलू शकते. त्यामुळे अशा प्रकारे प्रवास करताना वाहनाचा वेग, वळणे आणि रस्त्यावरील परिस्थिती याबाबत विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे. प्रवासादरम्यान हेल्मेटचा वापर, योग्य आसनव्यवस्था आणि सुरक्षित अंतर राखणे महत्त्वाचे आहे.

इतिहास आणि आजची परिस्थिती यांची सांगड घातली तर महिलांच्या एका बाजूला बसण्याच्या पद्धतीमागे सामाजिक संकेत, पोशाख आणि वैयक्तिक सवयी अशा अनेक गोष्टींचा प्रभाव दिसतो. ब्रिटिशकालीन युरोपमधील साइड सॅडल पद्धतीचा इतिहास नक्कीच रंजक आहे; मात्र भारतीय महिलांच्या दुचाकीवरील बसण्याच्या पद्धतीचे मूळ केवळ ब्रिटिश राजवटीत आहे, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. या विषयाकडे ऐतिहासिक संदर्भ आणि आजच्या व्यावहारिक गरजा या दोन्ही दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *