नागपूर पदवीधर निवडणूक निकाल २०२६: फडणवीस-गडकरींच्या बालेकिल्ल्यात काँग्रेसचा विजय; नितेश कराळे फॅक्टरची चर्चा

स्थान: नागपूर

नागपूर पदवीधर मतदारसंघाच्या निकालाने भाजपला मोठा राजकीय धक्का बसला आहे. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी यांचा प्रभाव असलेल्या नागपूरमध्ये काँग्रेसचे विद्यमान आमदार अभिजीत वंजारी यांनी भाजपचे सुधाकर कोहळे यांचा ३ हजार २७१ मतांनी पराभव केला. भाजपने कोहळे यांच्या विजयासाठी जोरदार प्रचार आणि नियोजन केले होते. मात्र, मतमोजणीच्या अंतिम टप्प्यात पसंतीक्रमाच्या मतांनी चित्र बदलले आणि काँग्रेसने ही जागा कायम राखली. या निकालानंतर अपक्ष उमेदवार नितेश कराळे यांना मिळालेली मते निर्णायक ठरली का, याची राजकीय वर्तुळात चर्चा सुरू झाली आहे. ([लोकसत्ता](https://www.loksatta.com/nagpur/nagpur-graduates-constituency-election-result-abhijit-vanjari-bjp-defeat-nitesh-karale-rnb-99-6218986/))

प्रचार जोरदार, पण मतांचे गणित चुकले

नागपूर पदवीधर मतदारसंघात भाजपने सुधाकर कोहळे यांच्यासाठी व्यापक प्रचार केला. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी यांच्यासह भाजपच्या प्रमुख नेत्यांनी प्रचारात सहभाग घेतला. महसूलमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे यांचाही या निवडणुकीत सहभाग असल्याचे स्थानिक राजकीय चर्चेत सांगितले जात आहे. संघटनात्मक ताकद आणि नेत्यांच्या प्रचाराच्या जोरावर भाजपला हा मतदारसंघ पुन्हा जिंकण्याची अपेक्षा होती.

मात्र, मोठ्या प्रमाणावर प्रचार होणे आणि प्रत्यक्ष मतदारांचा पाठिंबा मिळणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. पदवीधर मतदारसंघातील मतदारांचे स्थानिक प्रश्न, उमेदवाराची प्रतिमा, मतदारांशी असलेला संपर्क आणि मतदानाच्या दिवशीची संघटनात्मक तयारी या घटकांचाही निकालावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे भाजपच्या पराभवाचे विश्लेषण करताना केवळ प्रचारातील ताकद पाहून चालणार नाही; मतदारांनी दिलेल्या कौलाचाही सखोल अभ्यास आवश्यक आहे.

पहिल्या पसंतीत कोहळे आघाडीवर

मतमोजणीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात काँग्रेसचे अभिजीत वंजारी आणि भाजपचे सुधाकर कोहळे यांच्यात चुरशीची लढत झाली. पहिल्या पसंतीच्या मतांची मोजणी पूर्ण झाल्यानंतर कोहळे यांना ६० हजार ९२४ मते, तर वंजारी यांना ५६ हजार ६३० मते मिळाली. त्यामुळे कोहळे यांनी ४ हजार २९४ मतांची आघाडी घेतली होती. अपक्ष नितेश कराळे यांना २४ हजार २४९ मते मिळाली.

मात्र, कोणत्याही उमेदवाराला विजयी होण्यासाठी आवश्यक मतांचा कोटा पूर्ण करता आला नाही. त्यामुळे नियमानुसार पुढील पसंतीच्या मतांची मोजणी करण्यात आली. उमेदवार बाद होत गेले आणि त्यांच्या मतपत्रिकांवरील पुढील पसंतीनुसार मते पात्र उमेदवारांकडे वर्ग झाली. या प्रक्रियेत आधीची आघाडी टिकवणे कोहळे यांच्यासाठी आव्हानात्मक ठरले. अंतिम मोजणीनंतर वंजारी यांना ६७ हजार २३१, तर कोहळे यांना ६३ हजार ९६० मते मिळाली. अशा प्रकारे निकालात ३ हजार २७१ मतांचे अंतर राहिले. ([बिझनेस स्टँडर्ड](https://www.business-standard.com/india-news/in-setback-to-bjp-congress-retains-nagpur-mlc-seat-wanjari-wins-126102900065_1.html))

नितेश कराळे फॅक्टरची चर्चा का?

या निवडणुकीत नितेश कराळे यांना मिळालेल्या २४ हजारांहून अधिक पहिल्या पसंतीच्या मतांकडे विशेष लक्ष वेधले जात आहे. पहिल्या पसंतीच्या मतांमध्ये कोहळे आघाडीवर असतानाही अंतिम निकाल वंजारी यांच्या बाजूने लागला. त्यामुळे कराळे यांच्या मतपत्रिकांवरील पुढील पसंतीच्या मतांचे वितरण निकालासाठी महत्त्वाचे ठरले.

मात्र, कराळे यांना मिळालेली सर्व मते काँग्रेसकडे वळली किंवा त्यांनी एकट्यानेच निकाल बदलला, असा निष्कर्ष काढणे अचूक ठरणार नाही. पसंतीक्रमाच्या मतमोजणीत अनेक उमेदवारांच्या मतपत्रिकांवरील पुढील पसंतीचा विचार केला जातो. त्यामुळे अंतिम निकाल हा संपूर्ण मतमोजणी प्रक्रियेचा परिणाम आहे. कराळे यांची मते या निवडणुकीतील महत्त्वाचा घटक ठरली, असे म्हणता येईल; मात्र विजयाचे एकमेव कारण म्हणून त्यांच्याकडे पाहणे योग्य नाही.

भाजपसाठी आत्मपरीक्षणाची संधी

नागपूर हा भाजपसाठी राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाचा प्रदेश आहे. या पार्श्वभूमीवर पदवीधर मतदारसंघातील सलग दुसरा पराभव पक्षाच्या संघटनात्मक कामकाजाचा आणि स्थानिक मतदारांशी असलेल्या संपर्काचा आढावा घेण्याची गरज अधोरेखित करतो. मोठ्या नेत्यांच्या प्रचारसभा आणि नियोजनाबरोबरच मतदारांच्या प्रश्नांवर सातत्याने काम करणेही आवश्यक असते.

दुसरीकडे, अभिजीत वंजारी यांनी पुन्हा विजय मिळवत काँग्रेसची या मतदारसंघातील उपस्थिती कायम ठेवली आहे. या निकालाचा व्यापक राजकीय अर्थ लावताना पदवीधर मतदारसंघाचा स्वतंत्र मतदारवर्ग आणि पसंतीक्रमावर आधारित मतदानपद्धती लक्षात घेणे गरजेचे आहे. एका मतदारसंघातील निकालावरून संपूर्ण राज्यातील जनमताचा निष्कर्ष काढता येत नाही. मात्र, नागपूरमधील हा निकाल भाजपसाठी स्पष्ट संदेश देणारा ठरला आहे: राजकीय प्रभाव आणि प्रचाराची ताकद महत्त्वाची असली, तरी अंतिम निर्णय मतदारच घेतात.