मुंबई पाणीटंचाईच्या उंबरठ्यावर? एल निनोच्या संकटामुळे बीएमसीची आतापासूनच धावपळ

स्थान: Mumbai

मुंबई पाणीटंचाईची चिंता यंदा पावसाळा संपण्याआधीच व्यक्त होऊ लागली आहे. एल निनोच्या संभाव्य प्रभावामुळे राज्यातील अनेक भागांमध्ये दुष्काळी परिस्थिती निर्माण होण्याची भीती व्यक्त होत असताना, आता देशाची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबईच्या पाणीपुरवठ्याबाबतही चिंता वाढली आहे. मुंबईला पाणीपुरवठा करणाऱ्या सातही तलावांमधील जलसाठा सध्या ८२ टक्क्यांवर असल्याची माहिती समोर आली आहे. आगामी उन्हाळ्यात पाण्याची कमतरता भासू नये, यासाठी मुंबई महानगरपालिकेने आतापासूनच नियोजन सुरू केले आहे.

एल निनोचा संभाव्य प्रभाव आणि पावसाच्या अनिश्चिततेमुळे पाणी व्यवस्थापनाचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे. ग्रामीण भागात दुष्काळाचा परिणाम अधिक जाणवत असला, तरी मोठ्या शहरांनाही पाणीसाठ्याच्या मर्यादांचा सामना करावा लागू शकतो. मुंबईसारख्या महानगरात दररोज मोठ्या प्रमाणात पाण्याची गरज असते. त्यामुळे तलावांमधील साठ्याची स्थिती आणि आगामी पावसाचे अंदाज महत्त्वाचे ठरणार आहेत.

तलावांमधील साठ्यात सलग घट

मुंबईला पाणीपुरवठा करणाऱ्या सात तलावांमधील जलसाठ्याची तुलना केली असता गेल्या तीन वर्षांत घट झाल्याचे आकडेवारीतून दिसते. २०२४ मध्ये याच कालावधीत तलावांमध्ये ९१.८० टक्के पाणीसाठा होता. २०२५ मध्ये तो ८५ टक्क्यांवर आला, तर यंदा तो ८२ टक्के असल्याचे सांगण्यात आले आहे. म्हणजेच दोन वर्षांच्या तुलनेत यंदा उपलब्ध पाणीसाठा कमी आहे.

पुढील वर्षी जून महिन्याच्या मध्यापर्यंत पाऊस सुरू होईल, असे गृहीत धरल्यास सध्याच्या साठ्यावर जवळपास साडेसात महिने पाणीपुरवठा करावा लागू शकतो. या कालावधीत पाण्याचा वापर, तलावांमधील पाण्याची पातळी आणि पावसाचे आगमन या सर्व बाबी निर्णायक ठरणार आहेत.

बीएमसीकडून राखीव पाण्यासाठी प्रयत्न

दरवर्षी उन्हाळ्यात मुंबईत साधारण दहा टक्के पाणीकपात लागू केली जाते. पावसाळ्यानंतर परिस्थिती सुधारल्यास ही कपात मागे घेतली जाते. मात्र, यंदा संभाव्य पाणीटंचाई लक्षात घेऊन उन्हाळ्याच्या अखेरीस मोठी कपात करण्याची वेळ येऊ नये, यासाठी मुंबई महानगरपालिकेने आधीच पावले उचलण्यास सुरुवात केली आहे.

राखीव पाणीसाठा उपलब्ध करून देण्याच्या मागणीसाठी बीएमसीने राज्य सरकारला पत्र पाठवले आहे. हा प्रयत्न केवळ तात्पुरत्या उपाययोजनेपुरता मर्यादित नसून, पुढील काही महिन्यांतील पाणीपुरवठ्याचे नियोजन करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. मात्र, राखीव साठ्याबाबत राज्य सरकारकडून कोणता निर्णय घेतला जातो, यावर पुढील नियोजन अवलंबून राहणार आहे.

शहरांसाठीही पाणी नियोजन महत्त्वाचे

पाणीटंचाईचा प्रश्न निर्माण झाला की सर्वप्रथम ग्रामीण भागातील टँकर, विहिरी आणि शेतीच्या पाण्याची चर्चा होते. मात्र, मुंबईतील सध्याची परिस्थिती शहरी पाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व अधोरेखित करते. वाढती लोकसंख्या, घरगुती वापर, उद्योग आणि सार्वजनिक सेवांसाठी लागणारे पाणी यामुळे महानगरांमध्ये पाण्याची मागणी सातत्याने मोठी असते.

पाणीसाठा कमी होण्याची शक्यता असताना गळती रोखणे, पाण्याचा अपव्यय कमी करणे, वितरण व्यवस्थेवर लक्ष ठेवणे आणि नागरिकांमध्ये काटकसरीची सवय निर्माण करणे आवश्यक ठरते. केवळ पाणीकपात लागू करून प्रश्न सुटणार नाही. उपलब्ध पाण्याचा न्याय्य आणि कार्यक्षम वापर करण्यासाठी प्रशासनाला नियोजनबद्ध पावले उचलावी लागतील.

पावसावर अवलंबून राहणे कितपत योग्य?

मुंबईच्या पाणीपुरवठ्याचे नियोजन करताना जूनमध्ये पाऊस सुरू होईल, हा अंदाज महत्त्वाचा असला तरी पावसाचे आगमन, त्याचे प्रमाण आणि तलावांच्या पाणलोट क्षेत्रातील पर्जन्यमान यांत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे एका अपेक्षित तारखेवर अवलंबून राहण्याऐवजी वेगवेगळ्या परिस्थितींसाठी पर्यायी योजना तयार ठेवणे गरजेचे आहे.

सध्या ८२ टक्के जलसाठा असल्याने तातडीने मोठ्या पाणीटंचाईचे चित्र निर्माण झाले आहे, असे म्हणता येणार नाही. मात्र, मागील दोन वर्षांच्या तुलनेत झालेली घट आणि पुढील पावसाळ्यापर्यंतचा मोठा कालावधी लक्षात घेता खबरदारी आवश्यक आहे. मुंबईकरांना भविष्यात पाणीकपातीचा सामना करावा लागू नये, यासाठी प्रशासनाचे नियोजन, राज्य सरकारचा निर्णय आणि नागरिकांचा जबाबदार वापर या तिन्ही गोष्टी महत्त्वाच्या ठरणार आहेत.